LDL/HDL-ratio: waarom teller en noemer bij mannen samen bewegen

De LDL/HDL-ratio is een breuk. In de teller staat uw LDL-cholesterol, in de noemer uw HDL-cholesterol. Het laboratorium bepaalt die twee, deelt ze op elkaar en zet de uitkomst op uw uitslag. Er gaat geen extra buisje bloed in. Wat u hier meet is dus geen nieuwe stof, maar de onderlinge verhouding van twee getallen die al ergens anders op hetzelfde formulier staan.

Juist die breukvorm maakt het getal zo beweeglijk. Delen door een noemer kleiner dan één is hetzelfde als vermenigvuldigen: bij een HDL van 0,60 mmol/l wordt uw LDL met ruim anderhalf vermenigvuldigd. Zakt de noemer terwijl de teller stijgt, dan compenseren die bewegingen elkaar niet maar stapelen ze op.

Het rekenvoorbeeld hieronder laat zien hoe ver dat gaat. Geen enkele losse waarde verdrievoudigt. De uitkomst wel.

In de onderste regel is het LDL met vier tiende mmol/l gestegen en het HDL meer dan gehalveerd. Los van elkaar bekeken schuiven allebei die getallen een eindje op, meer niet. Samen in één breuk staan ze op ruim drie keer de uitgangswaarde. Dat is geen alarmisme maar rekenkunde, en het is het enige plekje op uw uitslag waar een verschuiving in twee waarden tegelijk in één getal zichtbaar wordt.

Twee dingen om daarbij vast te houden. Het LDL in de teller is in de meeste laboratoria zelf al een berekend getal, afgeleid uit de triglyceriden, wat de hele breuk gevoelig maakt voor de omstandigheden van de afname. En dit is niet hetzelfde getal als de cholesterol/HDL-ratio: die zet het totale cholesterol in de teller en ligt daardoor op een schaal rond de 5 in plaats van rond de 3. Wie de twee door elkaar haalt, leest elke uitslag structureel verkeerd.

Begin met wat dit getal niet is. Geen enkele richtlijn stelt er een streefwaarde voor. De Europese ESC/EAS-richtlijn en de Nederlandse CVRM-standaard sturen op het LDL-cholesterol zelf, met non-HDL-cholesterol en ApoB als secundaire doelen. De LDL/HDL-ratio komt daar niet in voor, en uw arts zal er dus geen behandelbeslissing op baseren.

Waar het getal wel iets toevoegt, is als trendlijn bij één en dezelfde persoon. Omdat teller en noemer allebei kunnen bewegen, reageert de breuk eerder en sterker op een verschuiving in uw vetstofwisseling dan elk van de twee waarden apart. Dat maakt hem gevoelig als vroeg signaal: de ratio kan een verandering zichtbaar maken die in de losse getallen nog netjes binnen de referentiewaarden past.

De situatie waarin dat het duidelijkst speelt, is het gebruik van anabole androgene steroïden. Androgenen drukken het HDL omlaag terwijl het LDL oploopt, en bij orale, 17-alfa-gealkyleerde middelen is die HDL-onderdrukking het scherpst. Beide helften van de breuk bewegen dan tegelijk de verkeerde kant op, waardoor de uitkomst kan verdubbelen of meer terwijl elk van de twee losse waarden er alleen maar wat scheef uitziet. Wij beschrijven hier wat er met een bloedwaarde gebeurt, niet wat u zou moeten gebruiken of laten: die afweging hoort thuis bij een arts.

Die gevoeligheid is maar in één richting bruikbaar. U vergelijkt uzelf met uzelf, onder gelijke omstandigheden gemeten, en niet met een afkapwaarde. Een goede cholesterol ratio bij één losse prik zegt weinig; drie metingen in hetzelfde laboratorium zeggen veel meer, ook als het getal de hele tijd binnen de referentiewaarden blijft.

De bekende zwakte van elke breuk geldt hier onverkort: de absolute hoeveelheid schadelijk cholesterol verdwijnt erin. Een LDL van 2,6 mmol/l met een HDL van 1,0 mmol/l geeft 2,6. Een LDL van 3,9 mmol/l met een HDL van 1,5 mmol/l geeft precies hetzelfde. De tweede man draagt de helft meer atherogeen cholesterol rond bij een identiek getal, en het is dat absolute LDL dat zich decennialang in de vaatwand ophoopt.

Dan de grens van 3,0 zelf. Die is unisex, terwijl het HDL van mannen gemiddeld zo'n 0,2 tot 0,3 mmol/l lager ligt dan dat van vrouwen. Bij hetzelfde LDL valt uw uitkomst dus structureel hoger uit dan die van uw partner, zonder dat daar iets anders achter zit dan uw geslacht. De unisex bovengrens pakt in de praktijk strenger uit voor mannen, en uw getal naast dat van een vrouw leggen levert geen bruikbare informatie op.

Deze ratio vraagt u niet los aan. Hij rolt automatisch uit elk lipidenpanel zodra het LDL en het HDL bepaald zijn. De echte vragen zijn dus wanneer u prikt en waarmee u de uitkomst straks vergelijkt.

Wilt u een lijn zien, dan hebt u eerst een beginpunt nodig. Eén meting kan per definitie niet stijgen of dalen. Een eerste bepaling in een rustige periode, gevolgd door herhalingen op vaste afstanden, maakt van dit getal pas een trend. Kies steeds hetzelfde laboratorium, anders vergelijkt u twee methodes in plaats van twee momenten.

Nuchter prikken weegt bij deze breuk zwaarder dan bij de meeste vetwaarden. Totaal cholesterol en HDL veranderen na een maaltijd nauwelijks, maar de triglyceriden stijgen wel, en uw LDL wordt daaruit berekend. Boven ongeveer 4,5 mmol/l aan triglyceriden houdt die berekening op geldig te zijn en zegt de ratio helemaal niets meer.

Let op de natuurlijke variatie voordat u twee uitslagen naast elkaar legt. Uw LDL en totaal cholesterol schommelen binnen uzelf al vijf tot tien procent van dag tot dag, de triglyceriden twintig tot vijfentwintig procent, en die ruis werkt door in de breuk. Wacht bovendien een aantal weken na een fikse infectie, een operatie of een hartinfarct, want in die periode zakt het cholesterol tijdelijk en onderschat u uw gewone waarde.

Is uw uitkomst nieuw en fors afwijkend, laat dan eerst een onderliggende oorzaak uitsluiten voordat leefstijl of wat dan ook de schuld krijgt. Denk in de eerste plaats aan een traag werkende schildklier: die verhoogt het LDL, komt veel voor en wordt gemakkelijk over het hoofd gezien, dus laat het TSH meebepalen. Ook slecht ingestelde diabetes, nierziekte, galstuwing, leveraandoeningen, fors alcoholgebruik en een reeks geneesmiddelen kunnen het beeld verklaren. Bespreek elke uitslag met een arts, samen met uw losse waarden en uw volledige risicoprofiel.