Non-HDL-cholesterol: wat een normaal LDL niet laat zien

Non-HDL-cholesterol staat zelden apart op uw aanvraag, want het laboratorium hoeft er niets extra's voor te doen. Het neemt uw totaal cholesterol en haalt daar uw HDL-cholesterol vanaf. Wat overblijft is de cholesterol in elk deeltje dat apolipoproteïne B draagt: LDL, IDL, VLDL, de restdeeltjes die na een vetrijke maaltijd ontstaan, en Lp(a).

Elk van die deeltjes draagt precies één molecuul apoB, en elk van die deeltjes kan de vaatwand in. HDL doet het omgekeerde en brengt cholesterol terug naar de lever. De aftrekking scheidt dus niet zomaar twee getallen, maar twee richtingen.

Waarom dat voor u kan uitmaken, ziet u pas wanneer u twee uitslagen naast elkaar legt. Het berekende LDL op een Nederlands lipidenprofiel komt vrijwel altijd uit de formule van Friedewald. Die schat het LDL door een deel van de triglyceridenwaarde van het non-HDL af te halen, namelijk die waarde gedeeld door 2,2. Hoe hoger uw triglyceriden, hoe meer er wordt afgetrokken en hoe lager uw LDL uitkomt, zonder dat er ook maar één deeltje is verdwenen.

Twee mannen van vijfenveertig, hetzelfde totaal cholesterol, hetzelfde berekende LDL, en toch een profiel dat niet hetzelfde is.

Man B heeft geen enkel gunstiger kenmerk dan man A, maar zijn berekende LDL suggereert van wel. Zijn non-HDL ligt 0,8 mmol/l hoger, en dat verschil bestaat volledig uit de VLDL- en restdeeltjes die de triglyceriden met zich meebrengen. Die deeltjes tellen mee in non-HDL en vallen buiten LDL. Voor een man bij wie de taille de afgelopen jaren is opgeschoven, is dat geen bedacht scenario maar het meest gewone patroon dat er bestaat.

Het kost bovendien niets extra. Totaal cholesterol en HDL staan al op elk lipidenprofiel, dus het getal ligt er al klaar; het wordt alleen niet altijd voor u uitgerekend. ApoB telt de deeltjes zelf en is daarmee nog een slag zuiverder, maar moet apart worden aangevraagd. Non-HDL is de versie die altijd binnen handbereik ligt.

Vetweefsel rond de organen gedraagt zich anders dan vet onder de huid. Het geeft vrije vetzuren rechtstreeks aan de lever af, en de lever antwoordt door meer VLDL aan te maken: triglyceridenrijke deeltjes die stuk voor stuk een apoB-molecuul dragen. Bij insulineresistentie loopt die productie verder op, omdat insuline de aanmaak van VLDL dan minder goed afremt.

Vanaf dat punt verschuift het hele profiel op een voorspelbare manier. De VLDL-deeltjes ruilen onderweg triglyceriden uit tegen cholesterol uit HDL- en LDL-deeltjes. Uw HDL zakt daardoor, uw LDL-deeltjes worden kleiner en dichter, en er blijft een stoet restdeeltjes achter. Op de uitslag ziet u daar weinig van terug: het LDL-getal kan keurig blijven staan terwijl uw triglyceriden naar 2,5 of 3,0 mmol/l lopen. Non-HDL telt die hele stoet wel mee en komt dus omhoog.

Dat mannen dit patroon vaker treffen is geen toeval. Mannen slaan vet eerder rond de organen op dan onder de huid, en hun HDL ligt gemiddeld zo'n 0,2 tot 0,3 mmol/l lager dan dat van vrouwen. Bij hetzelfde totaal cholesterol valt het non-HDL van een man daardoor al hoger uit voordat er iets bijzonders aan de hand is. Bovendien loopt het risico op hart- en vaatziekten bij mannen ongeveer tien jaar eerder op dan bij vrouwen, wat betekent dat dezelfde waarde op dezelfde leeftijd anders weegt.

De hormonale kant hoort er eerlijk bij, inclusief de grenzen ervan. Een lager testosteron gaat statistisch samen met meer visceraal vet, hogere triglyceriden en een lager HDL, en die combinatie duwt non-HDL precies de verkeerde kant op. Welke kant de pijl op wijst is niet uitgemaakt: buikvet verlaagt testosteron en een lager testosteron maakt het aanleggen van buikvet makkelijker, waarschijnlijk allebei tegelijk. Wat u er niet uit mag afleiden is dat een hormoonbehandeling een lipidenprofiel opknapt. Dat is een gesprek met een arts en geen conclusie uit een uitslag.

Randgetal is non-HDL intussen allerminst. SCORE2, het Europese risicomodel dat sinds 2021 in de preventierichtlijn staat, rekent met dit getal en niet met LDL. Uw leeftijd, geslacht, rookgedrag en bovendruk gaan erin, en van uw lipiden uitsluitend het non-HDL.

Hoe hoog mag non-HDL-cholesterol zijn? Er bestaat geen antwoord dat voor iedereen opgaat. De Europese richtlijn voor vetstofwisseling koppelt de streefwaarde aan uw risicocategorie en zet hem daarbij steeds 0,8 mmol/l boven de bijbehorende LDL-streefwaarde.

Neem die 3,5 mmol/l serieus als voorbeeld, want het is een waarde waarmee veel mannen thuiskomen. Bij een matig risico ligt u er net boven en is er ruimte om aan uw taille en uw triglyceriden te werken. Bij een hoog risico staat exact dezelfde 3,5 bijna een hele mmol/l van het doel af. Het getal is niet veranderd, alleen de context eromheen. Wie in welke categorie valt beoordeelt uw arts, aan de hand van uw leeftijd, bloeddruk, rookgedrag, bloedsuiker, familiegeschiedenis en eventuele eerdere vaatproblemen.

En de 3,3 mmol/l die het laboratorium afdrukt? Die beschrijft wat gebruikelijk is in de bevolking. Dat hij toevallig vlak bij het doel voor matig risico uitkomt maakt hem verraderlijk: bij een hoger risico oogt uw uitslag volledig normaal terwijl u ruim boven uw doel zit. Lees dus eerst uw risicoprofiel en pas daarna het getal. Staat er ook een ApoB op uw uitslag, dan is dat de zuiverdere deeltjesmaat; lopen beide uiteen, dan wint ApoB.

U hoeft non-HDL niet los aan te vragen. Elk lipidenprofiel levert het vanzelf, omdat de twee waarden die ervoor nodig zijn er toch al op staan. Nuchter komen hoeft evenmin: van het hele profiel reageert alleen de triglyceridenwaarde echt op eten, en die zit niet in de aftrekking.

Het getal wordt interessanter naarmate uw taille groeit. Is uw buikomvang de laatste jaren toegenomen, zijn uw triglyceriden verhoogd, of is er een keer niet-nuchter geprikt, dan is het non-HDL op diezelfde uitslag betrouwbaarder dan het LDL ernaast. Komen uw triglyceriden boven ongeveer 4,5 mmol/l uit, dan is het berekende LDL helemaal niet meer bruikbaar en hoort de bepaling nuchter te worden herhaald.

Veel mannen laten hun lipiden pas rond hun veertigste voor het eerst bepalen. Eerder beginnen is verstandig wanneer hart- en vaatziekten in uw familie op jonge leeftijd voorkwamen, wanneer uw bloeddruk of bloedsuiker al aandacht vraagt, of wanneer u rookt.

Prik niet midden in of vlak na een ziekteperiode. Na een infectie, een operatie of een hartinfarct zakken de cholesterolwaarden wekenlang, waardoor het profiel uw gewone niveau te laag inschat. Geef uzelf na herstel enkele weken voordat u opnieuw laat prikken.

Eén bepaling blijft een momentopname. Binnen dezelfde persoon schommelt het totaal cholesterol van dag tot dag met vijf tot tien procent en de triglyceridenwaarde met twintig tot vijfentwintig. Een verschil van 0,2 mmol/l tussen twee uitslagen zegt daarom niets. Wilt u de lijn over de jaren volgen, kies dan steeds hetzelfde laboratorium.

Valt uw non-HDL onverwacht hoog uit, zoek dan eerst naar een oorzaak buiten uw leefstijl. Een te langzaam werkende schildklier staat bovenaan dat lijstje en wordt regelmatig gemist, dus laat uw TSH meelopen. Verder kunnen ontregelde diabetes, nier- en leverziekte, galstuwing, fors alcoholgebruik en een reeks geneesmiddelen het profiel verstoren, waaronder corticosteroïden, thiazidediuretica, sommige bètablokkers en het gebruik van androgenen. Dat is materiaal voor uw arts en geen puzzel om zelf op te lossen.