HDL-cholesterol te laag bij mannen: testosteron, androgenen en herstel

De bepaling geeft de hoeveelheid cholesterol weer die wordt vervoerd in de kleinste en dichtste lipoproteïnen van uw bloed, in millimol per liter (mmol/l). Die deeltjes halen cholesterol weg uit uw cellen en uit de vaatwand en brengen het naar de lever. Wat er niet wordt gemeten, is hoeveel van die deeltjes u heeft en hoe effectief ze zijn. De uitslag beschrijft dus de vracht en niet de capaciteit.

De grenzen op deze pagina zijn de risicogrenzen van de NVKC, de Nederlandse vereniging van klinisch chemici, en zij gelden voor mannen en vrouwen gelijk: onder 1,04 mmol/l een hoger risico op hart- en vaatziekten, van 1,04 tot 1,55 een matig risico en boven 1,55 een laag risico. Het laboratorium drukt op de uitslag zijn eigen bereik af, bij ons 0,9 tot 1,7 mmol/l, en dat is een labconventie en geen risicogrens.

Wat voor mannen anders is, is het vertrekpunt. Het verschil ontstaat in de puberteit en is hormonaal: oestrogeen verhoogt HDL, terwijl androgenen het juist verlagen. Mannen zitten daardoor van nature gemiddeld 0,2 tot 0,3 mmol/l lager, zodat een waarde net boven 1,04 bij u dichter bij het gemiddelde ligt dan bij een vrouw, zonder dat zij daardoor comfortabel wordt. Datzelfde hormonale mechanisme is precies waarom deze waarde bij mannen zo gevoelig is: androgenen stimuleren een leverenzym dat HDL-deeltjes versneld afbreekt. Hoe androgener het middel en hoe hoger de dosis, hoe steviger het HDL zakt. Dat geldt voor lichaamseigen testosteron in mindere mate, voor voorgeschreven testosterontherapie in bescheiden mate, en voor synthetische androgenen in sterke mate.

Eén samenhang bepaalt hoe u de rest van uw panel leest: HDL beweegt tegengesteld aan triglyceriden. Een transporteiwit ruilt cholesterol uit uw HDL-deeltjes tegen triglyceriden uit de vetrijke deeltjes, waarna het HDL-deeltje versneld wordt opgeruimd. Bij mannen met toegenomen buikomvang is dat de gewoonste oorzaak van een laag HDL, en dan is de triglyceridenwaarde het aangrijpingspunt en niet het HDL zelf. Nuchter prikken is voor HDL niet nodig; de waarde verschuift na een maaltijd nauwelijks.

Voor mannen zijn er drie dingen die deze waarde interessant maken, en geen daarvan is het advies om minder eieren te eten.

Testosteron verlaagt HDL, ook als het is voorgeschreven. Bij testosteronvervangende therapie in normale doseringen daalt HDL doorgaans bescheiden. Dat is een verwacht effect en op zichzelf geen reden om te stoppen, maar het hoort wel bij de afweging en het hoort te worden gevolgd. De daling is aanzienlijk sterker bij synthetische, oraal ingenomen androgenen, waar HDL vaak ongeveer halveert terwijl LDL tegelijk oploopt. Ziet u dat patroon in uw uitslagen, dan is dat herkenbaar en het verdient een open gesprek met een arts, ook als u die middelen buiten de reguliere zorg om gebruikt. Uw arts kan alleen meedenken over wat hij weet.

Het herstelt, en dat is goed nieuws. De ongunstige verschuiving in uw lipiden is grotendeels omkeerbaar. Na het staken van androgene middelen kruipt HDL doorgaans over enkele weken tot enkele maanden terug richting uw uitgangswaarde, en LDL zakt mee. Hoe langer en hoe hoger gedoseerd het gebruik is geweest, hoe trager dat gaat. Wilt u dat herstel volgen, prik dan niet te snel opnieuw: geef het minstens acht tot twaalf weken voordat u een tweede meting laat doen, anders meet u ruis.

En verhogen werkt niet zoals u hoopt. Dit is de kern van de zaak, en het is de eerlijke versie van het antwoord op de vraag hoe u uw HDL verhoogt. Medicijnen die HDL met tientallen procenten omhoog brachten, verlaagden het aantal hartinfarcten niet, en mannen met een aangeboren variant voor een hoger HDL hebben daar geen lager risico van. Hoger is bovendien niet onbeperkt beter: in groot Deens bevolkingsonderzoek lag de laagste sterfte bij mannen rond 1,9 mmol/l en liep zij vanaf ongeveer 2,5 mmol/l weer op, boven 3,0 duidelijk. De huisartsenstandaard stelt daarom geen streefwaarde voor HDL. HDL is dus geen doel maar een aflezing, en wat u eraan afleest is uw metabole toestand, wat bij mannen met toegenomen buikomvang meestal het echte verhaal is.

Wat u wél volgt als u uw risico wilt kennen: LDL, non-HDL-cholesterol en ApoB, het aantal risicodragende deeltjes. Bij een man met een grote buikomvang en verhoogde triglyceriden kan het LDL normaal ogen terwijl het ApoB verhoogd is, en dan is het ApoB de waarde die klopt.

HDL hoort in een volledig lipidenprofiel, samen met totaal cholesterol, LDL en triglyceriden. Los geprikt is de uitslag niet te duiden. Nuchter zijn hoeft niet voor het HDL zelf, maar wel als u het volledige beeld wilt, want een niet-nuchtere triglyceridenwaarde blaast het berekende LDL op. Stel het prikken uit tot enkele weken na een infectie, een operatie of een ziekenhuisopname, omdat het hele profiel dan tijdelijk wegzakt.

Voor mannen zijn er twee momenten waarop deze bepaling echt iets oplevert. Het eerste is vóór de start van testosterontherapie: een uitgangswaarde maakt elke latere meting interpreteerbaar, en zonder die nulmeting weet niemand of een laag HDL door de behandeling komt of er al was. Het tweede is enkele maanden na een verandering, of dat nu de start van therapie is, het staken van androgene middelen, of een serieuze verandering in gewicht en training. Gebruikt u testosteron of andere androgene middelen, dan hoort HDL bij de waarden die met enige regelmaat worden gevolgd, samen met LDL, ApoB, hematocriet en testosteron totaal. Vertel uw arts altijd wat u gebruikt en in welke vorm, want oraal en injecteerbaar geven een heel ander lipidenbeeld.

Wat uw HDL in verschillende situaties doet, laat zich kort samenvatten. Onder testosterontherapie in de gebruikelijke dosering daalt het bescheiden; dat is verwacht, u volgt het en staakt niet op eigen initiatief. Onder synthetische orale androgenen daalt het fors terwijl het LDL stijgt, het opvallendste patroon in mannenbloed. Enkele weken tot maanden na het staken kruipt het terug richting uw uitgangswaarde; wacht acht tot twaalf weken voor een herhaling. Een toegenomen buikomvang laat het dalen en is de gewoonste oorzaak, los van hormonen, en verhoogde triglyceriden drukken het omlaag, waarbij u de triglyceriden behandelt en niet het HDL. Duurtraining over maanden laat het licht stijgen, reëel maar klein, in de orde van 0,05 tot 0,1 mmol/l. En alcohol laat het stijgen zonder gezondheidswinst. Laat een afwijkende uitslag altijd herhalen voordat u er een beslissing op baseert.