LDL-cholesterol bij mannen: waarom een normale waarde soms te weinig zegt

LDL-cholesterol is een maat voor lading, niet voor aantal. Het lab telt hoeveel cholesterol er in al uw LDL-deeltjes samen zit en zet daar één getal onder. Hoeveel deeltjes die lading vervoeren, blijft buiten beeld.

Dat klinkt als een detail, maar het is de belangrijkste beperking van deze bloedwaarde. Slagaderverkalking wordt gedreven door het aantal deeltjes dat de vaatwand binnendringt, niet door de hoeveelheid cholesterol die zij toevallig bij zich dragen. Elk atherogeen deeltje draagt precies één apolipoproteïne B, dus die waarde is een directe telling.

Bij mannen met buikvet en beginnende insulineresistentie lopen de twee getallen systematisch uit elkaar. De deeltjes worden kleiner en dichter, en kleinere deeltjes vervoeren minder cholesterol per stuk. Er zijn er dus meer nodig, en het aantal loopt op terwijl de LDL-waarde onveranderd blijft. Dit zijn rekenvoorbeelden die het patroon laten zien.

De herkenbare aanwijzing dat u in de tweede rij zit, staat al op uw uitslag: verhoogde triglyceriden samen met een laag HDL. Die combinatie hoort bij insulineresistentie, en juist daar wijkt de LDL het vaakst af van de werkelijke deeltjeslast.

Er komt nog iets bij: in een gewoon lipidenprofiel wordt de LDL uit uw triglyceriden berekend. Zijn die verhoogd, dan onderschat die berekening de LDL bovendien. Twee foutbronnen in dezelfde richting, in dezelfde groep mannen.

Voor mannen is de meest bruikbare vraag niet of uw LDL boven de streep staat, maar of uw LDL en uw deeltjesaantal hetzelfde zeggen.

Bij ongeveer één op de vijf mensen doen zij dat niet. Die discordantie is geen zeldzaamheid en geen meetfout: het is de normale uitkomst van een veranderde deeltjesgrootte. Wanneer de twee uit elkaar lopen, is het apolipoproteïne B de betere voorspeller van het risico. Dat is klinisch relevant, want de groep waarin de discordantie het vaakst voorkomt, mannen met buikvet, verhoogde triglyceriden en een laag HDL, is precies de groep die op grond van een nette LDL wordt gerustgesteld.

Daar komt bij dat mannen gemiddeld ongeveer tien jaar eerder hart- en vaatziekten ontwikkelen dan vrouwen. Een verhoogde LDL op uw veertigste weegt daardoor zwaarder dan het getal alleen suggereert, simpelweg omdat de blootstelling langer doorloopt voordat u de leeftijd bereikt waarop het risico normaal gesproken oploopt.

En dan de grens op het papier. De 3,0 mmol/l is een referentiewaarde uit de bevolking en geen streefwaarde. Richtlijnen koppelen het doel aan uw risicocategorie, en die wordt opgebouwd uit uw leeftijd, uw bloeddruk, roken, diabetes, uw nierfunctie en uw familiegeschiedenis. Een LDL van 2,8 is normaal op papier en duidelijk te hoog voor iemand die al een infarct heeft doorgemaakt.

Over androgenen tot slot, omdat dat in deze doelgroep vaak speelt en zelden goed wordt uitgelegd. Testosteronsuppletie in vervangende doseringen heeft een bescheiden en niet altijd consistent effect op het lipidenprofiel: het totaal cholesterol en de LDL dalen doorgaans licht, en het HDL daalt eveneens. Dat is iets heel anders dan orale, 17-alfa-gealkyleerde androgenen, die het HDL sterk verlagen en de LDL duidelijk verhogen. Gebruikt u iets uit een van beide categorieën, meld dat dan wanneer uw lipidenprofiel wordt beoordeeld. Zonder die informatie wordt naar uw voeding gekeken terwijl de verklaring elders ligt. Verander nooit zelf iets aan voorgeschreven medicatie op grond van een zelf aangevraagde uitslag.

Laat uw lipidenprofiel bepalen in een gewone periode, niet in een uitzonderlijke. Een weekend met stevig alcoholgebruik verhoogt uw triglyceriden nog dagen daarna, en omdat uw LDL uit die triglyceriden wordt berekend, verschuift uw LDL mee. Twee tot drie dagen zonder alcohol voor de afname geeft een eerlijker beeld.

Overweegt u met testosterontherapie te beginnen, laat dan eerst een volledig lipidenprofiel bepalen. Zonder uitgangswaarde kunt u later niet vaststellen of een verandering aan de behandeling ligt of aan uw leefstijl, en dat onderscheid is precies wat u nodig heeft.

Bepaal apolipoproteïne B minstens één keer naast uw LDL. Komen de twee overeen, dan volstaat de LDL voortaan. Lopen zij uiteen, dan weet u dat u voortaan naar het deeltjesaantal moet kijken en niet naar de lading. Hetzelfde geldt voor een eenmalige Lp(a)-bepaling: die waarde is grotendeels genetisch bepaald, verandert nauwelijks gedurende uw leven en verandert wel hoe uw arts uw LDL beoordeelt.

Is uw LDL onverwacht hoog, laat dan een onderliggende oorzaak uitsluiten voordat het gesprek over voeding begint. Een traag werkende schildklier is de klassieke gemiste verklaring en is uit te sluiten met een TSH-bepaling. Bij een vermoeden van insulineresistentie hoort een HbA1c in hetzelfde rijtje thuis.

Wacht met prikken na een operatie, een ernstige infectie of een ziekenhuisopname: de LDL ligt dan wekenlang lager dan uw gebruikelijke waarde.