TRT: hoe testosterontherapie werkt en wat je arts controleert

TRT staat voor testosterone replacement therapy, in het Nederlands testosterontherapie. Een arts schrijft dan testosteron voor omdat je lichaam er zelf te weinig van aanmaakt. In Nederland gebeurt dat meestal met een injectie of met een gel, en doorgaans pas nadat twee losse ochtendmetingen een laag testosteron lieten zien.

Dat laatste stukje slaan de meeste pagina's over.

Ik heb de eerste tien Nederlandse zoekresultaten over TRT doorgelezen voordat ik dit schreef. Twee kwamen van een kliniek die de behandeling zelf verkoopt. Eén van een forum over anabolen, één van een apotheek zonder Nederlandse vestiging.

Geen van die tien pagina's legde uit wat testosteron van buitenaf doet met je eigen aanmaak en met je zaadproductie. Dat is nogal wat om weg te laten bij een man van 34 die nog kinderen wil. Dus daar besteedt dit artikel ruimte aan, naast de vormen, de bijwerkingen en de waarden die tijdens de behandeling meelopen.

Wat is TRT precies?

TRT is testosteron als medicijn, voorgeschreven door een arts wanneer je lichaam zelf structureel te weinig aanmaakt. Die toestand heet hypogonadisme. Het doel van de behandeling is niet een zo hoog mogelijke waarde, maar een spiegel die weer in het normale bereik voor volwassen mannen valt, en klachten die daarbij horen.

Hypogonadisme kent grofweg twee smaken. Bij de primaire vorm liggen de testikels zelf stil, terwijl de hersenen juist harder gaan roepen: LH en FSH schieten dan omhoog. Bij de secundaire vorm ligt het probleem hoger, in de hypofyse of hypothalamus, en zijn LH en FSH juist laag of gewoon normaal terwijl je testosteron dat niet is.

Dat onderscheid is geen detail. Het bepaalt of testosteron van buitenaf logisch is, of dat er eerst iets anders uitgezocht wordt. Basaria beschreef die tweedeling in The Lancet in 2014 als het startpunt van elke beoordeling.

Op onze pagina over LH en FSH bij mannen staat uitgebreider hoe die twee hormonen zich tot je testosteron verhouden.

Wanneer komt testosterontherapie bij een arts in beeld?

Een arts denkt aan testosterontherapie wanneer klachten en laboratoriumwaarden dezelfde kant op wijzen. Klachten alleen zijn te vaag, want moeheid, weinig zin in seks en een kort lontje hebben tientallen oorzaken. Een lage uitslag alleen is ook niet genoeg, omdat testosteron per dag en per moment sterk wisselt.

Daarom wordt er bijna altijd twee keer geprikt, 's ochtends, nuchter of in elk geval vroeg. De Endocrine Society beschrijft in haar overzicht van 2018 dat een enkele lage waarde onvoldoende is om van een tekort te spreken.

Twee mannen kunnen allebei op 9,5 nmol/l uitkomen en toch een compleet ander gesprek voeren met hun arts. De één is 61, slaapt slecht, is de laatste jaren twaalf kilo aangekomen en heeft een hoge SHBG. De ander is 29, traint vier keer per week en heeft LH van 1,2, wat betekent dat het signaal van bovenaf niet aankomt.

Bij de eerste kijkt een arts vaak eerst naar gewicht, slaap en apneu. Bij de tweede gaat de aandacht naar de hypofyse. Hetzelfde getal, twee verschillende routes.

Wat mij daarbij opvalt: online wordt bijna altijd alleen dat ene getal genoemd. De context eromheen bepaalt in de praktijk veel meer.

Welke vormen van testosterontherapie zijn er in Nederland?

In Nederland zijn er vier praktische vormen: een langwerkende injectie, een kortere injectie met een estermix, een gel voor op de huid en capsules via de mond. Ze verschillen vooral in hoe vaak je ze gebruikt en hoe vlak of hoe grillig je spiegel daardoor verloopt.

Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft per preparaat de dosering, de contra-indicaties en de bijwerkingen. Dat is de nuchterste Nederlandse bron die er is en hij staat gratis online.

De keuze tussen die vormen is er één die je met je arts maakt. Sommige mannen vinden een prik per kwartaal prettig, anderen willen liever elke dag zelf de dosering in de hand houden. Beide argumenten zijn legitiem.

Per vorm gaan we dieper in op Nebido, op testosterongel zoals Androgel en op Sustanon.

Wat merk je van TRT, en wanneer?

De effecten komen niet tegelijk. Zin in seks en stemming veranderen bij veel mannen als eerste, vaak binnen enkele weken. Verandering in spiermassa en vetverdeling laat maanden op zich wachten, en botdichtheid nog langer. Dat volgordeverschil verrast bijna iedereen die begint.

Bhasin en collega's beschreven in 2018 dat de tijdlijn per uitkomst flink verschilt. Libido en energie reageren doorgaans het snelst, lichaamssamenstelling het traagst.

Dat maakt de eerste maand een lastige graadmeter. Je voelt misschien al iets, terwijl de spiegel nog nergens in de buurt van stabiel is.

Vooral bij de langwerkende injectie is dat verwarrend. Na de eerste prik en de oplaadprik daarna duurt het meestal een aantal cycli voordat het patroon herhaalbaar wordt.

Welke bijwerkingen komen het vaakst voor?

De bijwerkingen die het meest gemeld worden zijn acne, een vettere huid, meer aanmaak van rode bloedcellen, vocht vasthouden en gevoelige of gezwollen borstklieren. Bij injecties komt daar pijn op de prikplek bij. Hoe vaak ze optreden verschilt per vorm en per persoon.

Over hart en vaten was jarenlang onduidelijkheid. De TRAVERSE-studie van Lincoff en collega's, in 2023 gepubliceerd in The New England Journal of Medicine, volgde ruim vijfduizend mannen met een testosterontekort en een verhoogd cardiovasculair risico. Testosterongel bleek in die groep niet te leiden tot meer hartinfarcten of beroertes dan placebo.

Dat is geruststellend, maar het is geen vrijbrief. In dezelfde studie werden wel meer boezemfibrilleren, longembolieën en acuut nierfalen gezien in de testosterongroep.

Gevoelige borstklieren zijn een van de meest onderschatte klachten. Ze ontstaan doordat een deel van je testosteron in oestradiol wordt omgezet. Wat daarbij gebeurt, staat in ons stuk over gynecomastie bij mannen.

Waarom kijkt je arts naar je hematocriet?

Testosteron stimuleert de aanmaak van rode bloedcellen. Daardoor kan je hematocriet, het percentage van je bloed dat uit rode bloedcellen bestaat, oplopen. Wordt dat percentage te hoog, dan stroomt je bloed stroperiger, en dat is de reden dat deze waarde vrijwel altijd meeloopt bij testosterontherapie.

Ohlander en collega's brachten in 2018 in Sexual Medicine Reviews in kaart hoe vaak dit voorkomt. Injecties gaven in hun overzicht duidelijk vaker een stijging dan gels. Jones had daar in 2015 al op gewezen bij oudere mannen.

Het is de bijwerking die je zelf het makkelijkst kunt volgen, want hij staat gewoon als getal op een bloeduitslag. Wat de waarde inhoudt lees je op onze markerpagina over hematocriet.

Rook je erbij, dan telt dat mee. Roken verhoogt je hematocriet los van de behandeling.

Wat doet TRT met je vruchtbaarheid?

Testosteron van buitenaf remt je eigen aanmaak. Je hersenen zien een ruime spiegel, draaien LH en FSH terug, en juist die twee hormonen sturen de zaadproductie in je testikels aan. Bij veel mannen daalt het aantal zaadcellen daardoor sterk, soms tot vrijwel nul.

Fusco en collega's beschreven dit mechanisme in 2021 uitvoerig. Crosnoe en collega's noemden testosteron van buitenaf al in 2013 letterlijk een vermijdbare oorzaak van mannelijke onvruchtbaarheid.

Bij een deel van de mannen herstelt de zaadproductie na stoppen, maar dat kan maanden tot meer dan een jaar duren, en het gebeurt niet bij iedereen even volledig.

Dit is het punt waarop ik vind dat commerciële pagina's tekortschieten. Als je een kinderwens hebt of die niet uitsluit, hoort dit gesprek vóór de eerste prik plaats te vinden, niet erna. Er bestaan andere routes, en één daarvan behandelen we in ons stuk over clomifeen bij mannen.

Wil je weten wat er in een zaadanalyse staat, kijk dan bij zaadanalyse waarden.

Is TRT hetzelfde als een testosteronkuur?

Nee. TRT is een voorgeschreven behandeling die je spiegel terugbrengt naar het normale bereik voor volwassen mannen. Een kuur met anabolen mikt op waarden ver daarboven, vaak met meerdere middelen tegelijk, meestal zonder arts en zonder controle van je bloed.

Het verschil zit dus niet in het molecuul, maar in de dosis, de begeleiding en het doel.

Nederland heeft daar ongewoon goede cijfers over. In de HAARLEM-studie volgden onderzoekers een groep Nederlandse mannen voor, tijdens en na een zelf gedraaide kuur. Smit vatte de bevindingen in 2022 samen: veranderingen in bloedvetten, in hematocriet en in de functie van de testikels waren goed meetbaar, en herstelden lang niet altijd volledig.

De Ronde beschreef in datzelfde jaar wat er met de testikelfunctie gebeurt. Smit publiceerde in 2018 al een overzicht van de Nederlandse poli waar deze mannen terechtkunnen.

Dat maakt de HAARLEM-cijfers ook bruikbaar voor iemand die géén kuur draait. Ze laten zien welke waarden meebewegen met testosteron, en dat is precies de lijst die bij een nette behandeling wordt gevolgd.

Welke bloedwaarden lopen mee tijdens testosterontherapie?

Een arts kijkt tijdens testosterontherapie doorgaans naar meer dan alleen testosteron. De vaste kern bestaat uit je testosteronspiegel zelf, je hematocriet en je PSA. Daar komen vaak oestradiol en, afhankelijk van je situatie, LH en FSH bij.

Wanneer en hoe vaak dat gebeurt, bepaalt je behandelend arts. Dat hangt af van je vorm van therapie, je uitgangswaarden en je klachten, en het is niets waar een artikel een getal op kan plakken.

Wil je vooraf weten wat er dan ongeveer gemeten wordt, dan staat dat in ons stuk over bloedwaarden voordat je aan TRT begint en in testosterontherapie monitoren.

Je kunt zelf een testosteron test laten doen om een uitgangswaarde vast te leggen. Wat er precies gemeten wordt, staat op de markerpagina's testosteron totaal en vrij testosteron.

Wat als testosterontherapie niet bij je past?

Niet elke lage uitslag vraagt om testosteron van buitenaf. Slaaptekort, fors overgewicht, veel alcohol, chronische stress en een hoge prolactine kunnen je waarde omlaag trekken. In die gevallen kijkt een arts vaak eerst naar de oorzaak.

Ide en collega's zetten in 2020 op een rij welke routes er zijn bij secundair hypogonadisme wanneer testosteron van buitenaf niet de eerste keuze is. Clomifeen is daar de bekendste van, en Wheeler beschreef in 2019 hoe dat middel bij mannen werkt.

Thuisarts heeft begrijpelijke Nederlandstalige uitleg over vermoeidheid en over hormoonklachten, geschreven voor patiënten in plaats van voor artsen.

Wat er zonder medicatie wél en niet werkt, hebben we uitgezocht in testosteron natuurlijk verhogen.

Waar het op neerkomt

TRT is een serieus medicijn met een serieus effect op je eigen hormoonhuishouding, en de vraag is nooit alleen of je waarde laag is. De vraag is waaróm hij laag is, wat je nog aan kinderwens hebt liggen en welke waarden er meelopen zodra je begint.

Mijn advies aan iedere man die hierover twijfelt blijft hetzelfde: ga niet met één uitslag op zak op zoek naar een kliniek die ja zegt.

Neem je klachten en je uitslagen mee naar je huisarts en vraag naar de route die bij jouw situatie past. Wil je eerst weten waar je staat, leg dan een uitgangswaarde vast en bespreek die.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Bhasin S, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 2018. PMID 29562364
• Lincoff AM, et al. Cardiovascular safety of testosterone-replacement therapy. New England Journal of Medicine, 2023. PMID 37326322
• Basaria S. Male hypogonadism. The Lancet, 2014. PMID 24119423
• Ohlander SJ, et al. Erythrocytosis following testosterone therapy. Sexual Medicine Reviews, 2018. PMID 28526632
• Jones SD Jr, et al. Erythrocytosis and polycythemia secondary to testosterone replacement therapy in the ageing male. Sexual Medicine Reviews, 2015. PMID 27784544
• Fusco F, et al. Suppression of spermatogenesis by exogenous testosterone. Current Pharmaceutical Design, 2021. PMID 33292112
• Crosnoe LE, et al. Exogenous testosterone: a preventable cause of male infertility. Translational Andrology and Urology, 2013. PMID 26813847
• Ide V, et al. Treatment of men with central hypogonadism: alternatives for testosterone replacement therapy. International Journal of Molecular Sciences, 2020. PMID 33375030
• Wheeler KM, et al. Clomiphene citrate for the treatment of hypogonadism. Sexual Medicine Reviews, 2019. PMID 30522888
• Smit DL, et al. Health effects of androgen abuse: a review of the HAARLEM study. Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity, 2022. PMID 35938779
• de Ronde W, et al. Anabolic-androgenic steroid abuse and testicular function in men. Current Opinion in Pharmacology, 2022. PMID 36410315
• Smit DL, et al. Outpatient clinic for users of anabolic androgenic steroids. Netherlands Journal of Medicine, 2018. PMID 29845939
• Farmacotherapeutisch Kompas, monografieën testosteron. Geraadpleegd 2026.