Clomifeen bij mannen: hoe het werkt en wat het met je vruchtbaarheid doet

Clomifeen bij mannen werkt precies andersom dan testosterontherapie. In plaats van testosteron toe te dienen, zet clomifeen je eigen aanmaak aan door je hersenen te laten denken dat er te weinig oestrogeen is. Je hypofyse geeft dan meer LH en FSH af, en je testikels gaan harder werken.

Het verschil klinkt technisch, maar het heeft één heel praktisch gevolg.

Testosteron van buitenaf legt je zaadproductie grotendeels stil. Clomifeen doet dat doorgaans niet, omdat het juist de hormonen aanjaagt die je zaadcellen aansturen. Voor een man met een kinderwens is dat het hele verschil.

Wat is clomifeen precies?

Clomifeen, ook wel clomifeencitraat, is een selectieve oestrogeenreceptormodulator. Het bezet de plekken in je hypothalamus en hypofyse waar oestrogeen normaal aan bindt. Je hersenen missen daardoor het remsignaal en zetten de productie van LH en FSH omhoog.

In Nederland is clomifeen geregistreerd voor het opwekken van de eisprong bij vrouwen. Gebruik bij mannen is off-label, wat betekent dat een arts het voorschrijft buiten de geregistreerde indicatie om.

Dat is geen grijs gebied of achterdeur. Off-label voorschrijven gebeurt vaker in de geneeskunde en is toegestaan, maar het is wel een beslissing die bij een arts hoort en niet bij een artikel.

Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft het middel, de geregistreerde indicatie en de bijwerkingen.

Hoe verhoogt clomifeen je testosteron?

Je testikels maken testosteron op commando van LH, en zaadcellen op commando van FSH. Clomifeen verhoogt allebei die signalen, waardoor je eigen productie omhoog gaat zonder dat er testosteron van buitenaf bijkomt. Het werkt dus alleen als je testikels dat commando nog kunnen uitvoeren.

Daar zit meteen de belangrijkste beperking. Bij primair hypogonadisme, waarbij de testikels zelf het probleem zijn, staan LH en FSH al hoog en levert extra aanjagen weinig op.

Wheeler en collega's zetten in 2019 in Sexual Medicine Reviews op een rij wat er over clomifeen bij mannen met hypogonadisme bekend is. Ide en collega's beschreven in 2020 waar het middel past tussen de alternatieven voor testosteron van buitenaf.

Hoe LH en FSH zich tot je testosteron verhouden staat uitgebreider in LH en FSH bij mannen.

Clomifeen of TRT: waar zit het verschil?

Het verschil zit in de richting. TRT vervangt je testosteron en zet je eigen systeem daarmee stil. Clomifeen laat je eigen systeem het werk doen en houdt de signalen naar je testikels overeind. Dat leidt tot een ander bijwerkingenprofiel en een ander verhaal over vruchtbaarheid.

Denk aan twee mannen van 31 met dezelfde uitslag van 9,2 nmol/l en een LH van 1,8. De eerste is klaar met zijn gezin, de tweede probeert al een jaar samen zwanger te worden. Dezelfde getallen, en toch is het gesprek met hun arts totaal verschillend.

Dat is precies waarom ik vind dat de kinderwens vroeg op tafel hoort. Hij verandert de hele afweging, en achteraf is hij lastiger te repareren.

Wat doet clomifeen met je vruchtbaarheid?

Omdat clomifeen FSH verhoogt in plaats van verlaagt, blijft de aanmaak van zaadcellen doorgaans op gang. Dat is het spiegelbeeld van wat er bij testosteron van buitenaf gebeurt, waar de aanmaak juist grotendeels stilvalt. Voor mannen met een kinderwens is dat de reden dat dit middel überhaupt ter sprake komt.

Fusco en collega's beschreven in 2021 hoe exogeen testosteron de zaadproductie onderdrukt. Crosnoe en collega's noemden het in 2013 al een vermijdbare oorzaak van mannelijke onvruchtbaarheid.

Let op wat hier wel en niet staat. Clomifeen spaart de zaadproductie doorgaans, maar het is geen vruchtbaarheidsbehandeling en het lost geen andere oorzaken op.

Wat er in een zaadanalyse staat lees je in zaadanalyse waarden, en de bredere oorzaken in onvruchtbaarheid bij mannen.

Welke bijwerkingen zijn bekend?

De bijwerkingen die bij mannen worden gemeld zijn onder meer stemmingswisselingen, hoofdpijn, wazig zien, gevoelige borstklieren en soms een opgeblazen gevoel. Visusklachten zijn zeldzaam maar wel de reden om er direct mee naar je arts te gaan. Hoe vaak ze optreden verschilt per persoon.

Gevoelige borstklieren kunnen ontstaan doordat een hogere testosteronproductie ook meer oestradiol oplevert. Meer daarover staat in gynecomastie bij mannen.

Omdat clomifeen bij mannen off-label wordt gebruikt, is de hoeveelheid langetermijnonderzoek kleiner dan bij testosteron zelf. Wheeler wees daar in 2019 nadrukkelijk op.

Dat is geen reden om het middel af te schrijven, wel een reden om het niet als de veilige variant te presenteren. Minder onderzoek betekent minder zekerheid, in beide richtingen.

Welke waarden lopen erbij mee?

Bij clomifeen kijkt een arts doorgaans naar je testosteron, je LH en je FSH, omdat die drie samen laten zien of het middel doet wat het moet doen. Oestradiol wordt vaak meegenomen omdat het meestijgt. Een zaadanalyse hoort erbij als er een kinderwens speelt.

Dat is een andere lijst dan bij testosteron van buitenaf, waar hematocriet en PSA juist vooropstaan. Het verschil zegt iets over wat er in je lichaam gebeurt.

Wat de getallen betekenen staat op onze markerpagina's over testosteron totaal, LH en FSH.

Wil je een uitgangswaarde vastleggen voor je in gesprek gaat, dan kan dat met een testosteron test. Het bredere overzicht van de behandelroutes staat in onze gids over TRT en testosterontherapie.

Ga met die uitslag naar je huisarts en leg je kinderwens er meteen naast. Dat is het gesprek dat het meest oplevert.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Wheeler KM, et al. Clomiphene citrate for the treatment of hypogonadism. Sexual Medicine Reviews, 2019. PMID 30522888
• Ide V, et al. Treatment of men with central hypogonadism: alternatives for testosterone replacement therapy. International Journal of Molecular Sciences, 2020. PMID 33375030
• Bhasin S, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 2018. PMID 29562364
• Fusco F, et al. Suppression of spermatogenesis by exogenous testosterone. Current Pharmaceutical Design, 2021. PMID 33292112
• Crosnoe LE, et al. Exogenous testosterone: a preventable cause of male infertility. Translational Andrology and Urology, 2013. PMID 26813847
• Farmacotherapeutisch Kompas, monografie clomifeen. Geraadpleegd 2026.