Slaapapneu bij mannen: symptomen, oorzaken en wat je bloed erover zegt

Slaapapneu is een aandoening waarbij je ademhaling tijdens je slaap steeds even stilvalt, vaak tientallen keren per uur, zonder dat je er zelf wakker van wordt. Bij mannen komt het ongeveer twee keer zo vaak voor als bij vrouwen. In de Zwitserse HypnoLaus-studie had 49,7 procent van de mannen tussen 40 en 85 jaar een matige tot ernstige vorm, tegenover 23,4 procent van de vrouwen.

Dat cijfer bleef bij mij hangen toen ik het voor het eerst las.

Want vrijwel niemand komt met deze klacht binnen. Mannen boeken een hormoontest omdat ze moe zijn, omdat hun zin in seks verdwenen is, omdat ze zijn aangekomen rond hun buik en niet meer scherp zijn op werk. Alle vier kunnen ze passen bij een ademhaling die elke nacht honderden keren stokt. En bij niemand van hen is het onderwerp ooit ter sprake gekomen.

Dit stuk gaat daarover. Wat slaapapneu is, waarom mannenlichamen er gevoeliger voor zijn, welke klachten erbij horen en welke bloedwaarden meebewegen. Plus, en dat is belangrijk, wat een bloedtest hier wel en niet kan.

Wat is slaapapneu precies?

Slaapapneu betekent dat je ademhaling tijdens je slaap herhaaldelijk stopt of sterk vermindert. Bij de obstructieve vorm zakt je keelwand dicht terwijl je borstkas wel gewoon doorwerkt. Je zuurstofgehalte daalt, je hersenen maken je heel kort wakker om de doorgang te herstellen, en dat patroon herhaalt zich de hele nacht.

Die korte ontwaakmomenten heten arousals. Je onthoudt ze niet. Je merkt alleen het resultaat: je ligt acht uur in bed en staat op alsof je er vijf hebt gehad.

Artsen drukken de ernst uit in de apneu-hypopneu-index, afgekort AHI. Dat is het gemiddelde aantal ademstops per uur slaap. Vijf tot vijftien heet licht, vijftien tot dertig matig, boven de dertig ernstig. Een AHI van dertig betekent dat je ademhaling elke twee minuten hapert.

Er bestaat ook centrale slaapapneu, waarbij het signaal vanuit je hersenstam wegvalt in plaats van je keel dichtzakt. Die vorm is veel zeldzamer en hangt vaker samen met hartfalen of bepaalde medicatie. Als iemand het over slaapapneu heeft, gaat het bijna altijd over de obstructieve variant.

Benjafield en collega's schatten in 2019 dat wereldwijd bijna een miljard mensen tussen 30 en 69 jaar obstructieve slaapapneu heeft, waarvan ongeveer 425 miljoen in de matige tot ernstige categorie. Het is geen randverschijnsel.

Waarom komt slaapapneu vaker voor bij mannen?

Mannen hebben een langere en smallere keelholte dan vrouwen, slaan vet eerder rond de hals en de buik op, en hebben een andere spierspanning in de bovenste luchtweg tijdens de slaap. Die drie verschillen samen verklaren waarom de aandoening in vrijwel elk bevolkingsonderzoek een duidelijke mannenmeerderheid laat zien.

Het gaat verder dan alleen anatomie. Buikvet drukt tijdens het liggen tegen je middenrif en verkleint het longvolume, wat de luchtweg minder stevig maakt. Halsomtrek is daarom een betere voorspeller dan gewicht alleen. Bij mannen wordt vanaf ongeveer 43 centimeter halsomtrek van een verhoogd risico gesproken.

Alcohol speelt ook mee. Het ontspant de spieren in je keel precies op het moment dat je ze nodig hebt. Twee glazen in de avond kunnen bij iemand met een grensgeval het verschil maken tussen snurken en echte ademstops.

En dan is er de leeftijdskwestie. Het risico stijgt tot ongeveer je zestigste en vlakt daarna af. Dat betekent dat de groep waarin het het hardst toeslaat, mannen van 40 tot 60, precies de groep is die het minst geneigd is een dokter te bellen over hoe ze slapen.

De oorzaken en de risicofactoren staan uitgebreider in ons stuk over slaapapneu oorzaken.

Wat zijn de symptomen van slaapapneu?

De klachten vallen uiteen in twee groepen: wat je partner in de nacht ziet en wat jij overdag voelt. De nachtelijke signalen zijn specifieker, de dagklachten zijn wat je uiteindelijk naar de huisarts brengt. Onderstaande tabel zet ze naast elkaar.

Het lastige is dat de dagklachten stuk voor stuk ook bij tien andere dingen passen. Bloedarmoede, een trage schildklier, een depressie, te weinig uren in bed. Daarom wordt slaapapneu bij mannen zo vaak gemist: de klacht die je meldt is vermoeidheid, en de oorzaak ligt in een kamer waar je zelf niet bij bent.

Welke dagsymptomen het meest kenmerkend zijn, en hoe je ze onderscheidt van gewoon slaaptekort, behandelen we in slaapapneu symptomen overdag.

Wat doet slaapapneu met je lichaam?

Elke ademstop geeft een korte zuurstofdaling en een stresspiek. Je hartslag en bloeddruk schieten omhoog, je stresshormonen komen vrij, en dat gebeurt honderden keren per nacht, jaar in jaar uit. Het lichaam krijgt de nachtrust waar het op rekent simpelweg niet.

De best onderbouwde gevolgen zitten bij het hart en de bloedvaten. Peppard en collega's volgden in de Wisconsin Sleep Cohort ruim zevenhonderd mensen vier jaar lang en zagen dat de kans op nieuwe hoge bloeddruk toenam naarmate de AHI hoger was, ook nadat ze corrigeerden voor gewicht, leeftijd, roken en alcohol. Die studie verscheen in 2000 in de New England Journal of Medicine en staat nog altijd overeind.

De Hartstichting noemt slaapapneu daarom bij de factoren die met hoge bloeddruk en hartritmestoornissen samenhangen. Als je bloeddruk hoog blijft ondanks medicatie en leefstijl, is hoe je slaapt een van de dingen die een arts erbij kan betrekken.

Daarnaast is er de metabole kant. Herhaalde zuurstofdalingen en verstoorde slaap verminderen de gevoeligheid voor insuline, wat je bloedsuiker en op termijn je HbA1c omhoog kan duwen. Wat die waarde precies zegt, lees je in bloedsuiker bij mannen.

Voor een uitleg in gewoon Nederlands over slaapapneu en wat een huisarts ermee doet, is Thuisarts het beste startpunt. Die pagina is geschreven voor patienten, niet voor artsen.

Welke bloedwaarden veranderen bij slaapapneu?

Er bestaat geen bloedwaarde die slaapapneu aantoont. Wel schuiven er een paar waarden mee, deels als gevolg van de nachtelijke zuurstofdalingen en deels omdat aandoeningen die op apneu lijken zelf in het bloed zichtbaar zijn. Die twee dingen zijn niet hetzelfde en het verschil is de moeite waard.

Zo lees je die tabel: geen enkele regel bewijst iets. Ze laten zien welke sporen apneu achterlaat en welke andere verklaringen je met bloed juist wel kunt uitsluiten. Dat tweede is in de praktijk het nuttigst. Als je moe bent en je schildklier, je ijzer, je bloedsuiker en je testosteron zijn allemaal in orde, dan wordt de vraag hoe je eigenlijk ademt tijdens je slaap ineens een stuk relevanter.

Neem twee mannen van 45 die met precies dezelfde klacht binnenkomen, al maanden moe en weinig zin in seks. Bij de een komt het TSH op 6,8 en het testosteron op 9 nmol/l, en daar ligt een verklaring die je met bloed vindt. Bij de ander is alles keurig normaal, en zakt zijn zuurstof tijdens de nacht naar 84 procent. Dezelfde klacht, twee compleet verschillende routes, en alleen het bloed van de eerste man wijst de weg.

Wat er precies gemeten wordt, staat op de markerpagina's testosteron totaal en hematocriet. Een breed beeld leg je vast met het hormoonpanel voor mannen of de uitgebreide gezondheidscheck.

Wat is de relatie tussen slaapapneu en testosteron?

De relatie loopt twee kanten op, en dat maakt hem verwarrend. Onbehandelde slaapapneu verlaagt je testosteron, omdat de grootste aanmaakpiek in je diepe slaap valt en die slaap versnipperd raakt. Tegelijk kan testosteron van buitenaf de ademhalingsregulatie beinvloeden en apneu bij sommige mannen verergeren.

Zhang en collega's bundelden in 2014 de studies naar CPAP-behandeling en testosteron. Hun conclusie was voorzichtig: CPAP alleen leverde geen overtuigende stijging op, terwijl gewichtsverlies dat wel deed. Met andere woorden, het beademingsapparaat repareert de nacht, maar het buikvet blijft aan je hormonen trekken.

De andere richting is voor onze lezers minstens zo relevant. Hoyos en collega's gaven in 2012 achttien weken testosteron aan mannen met overgewicht en ernstige slaapapneu. De ademhaling tijdens de slaap werd in de eerste weken meetbaar slechter, al was dat effect na achttien weken niet meer significant. Melehan en collega's zagen in 2016 in dezelfde onderzoeksgroep wel een duidelijke toename van seksueel verlangen.

Voor een man die met vermoeidheid en een laag libido bij een kliniek aanklopt, betekent dat iets concreets. Als de onderliggende oorzaak apneu is, is testosteron van buitenaf niet zomaar de logische eerste stap. Het is een reden om te weten hoe je slaapt voordat je met een recept naar huis gaat.

Hoe testosterontherapie in Nederland loopt en wat een arts erbij volgt, staat in TRT uitgelegd. De signalen van een lage waarde vind je in laag testosteron bij mannen, en de nachtelijke kant in slecht slapen en je testosteron.

Kan slaapapneu erectieproblemen geven?

Ja, er is een consistent verband. Kellesarian en collega's brachten in 2018 de beschikbare studies samen en vonden dat erectiestoornissen vaker voorkomen bij mannen met obstructieve slaapapneu dan bij mannen zonder. Het gaat om een samenhang, niet om een bewezen oorzakelijk verband in beide richtingen.

De verklaring die het meest wordt genoemd, combineert drie routes: verminderde functie van de bloedvatwand door herhaalde zuurstofdalingen, een lager testosteron en de vermoeidheid en somberheid die de zin sowieso ondermijnen.

Li en collega's keken in 2019 naar wat behandeling doet. Zowel CPAP als erectiemiddelen verbeterden de erectiescores, en de combinatie deed het beter dan elk apart. Dat is een van de weinige plekken waar de literatuur echt praktisch wordt.

Wat er verder achter erectieproblemen kan zitten, staat in erectiestoornissen.

Hoe kom je erachter of je slaapapneu hebt?

Slaapapneu wordt vastgesteld met een slaaponderzoek, niet met bloed en niet met een vragenlijst. Wel bestaat er een gevalideerd hulpmiddel om in te schatten of dat onderzoek zinvol is: STOP-BANG, ontwikkeld door Chung en collega's in 2008 en sindsdien in tientallen landen gebruikt.

De acht vragen staan hieronder. Ze zijn niet toevallig mannenvriendelijk: geslacht, halsomtrek en leeftijd zitten er alle drie in.

• Snoring: snurk je luid, hoorbaar door een dichte deur?
• Tired: ben je overdag vaak moe of slaperig?
• Observed: heeft iemand ademstops bij je gezien?
• Pressure: heb je hoge bloeddruk of behandeling daarvoor?
• BMI: is je BMI hoger dan 35?
• Age: ben je ouder dan 50?
• Neck: is je halsomtrek groter dan 40 centimeter?
• Gender: ben je man?

Drie of meer ja-antwoorden gelden in het oorspronkelijke onderzoek als een verhoogde kans. De lijst is bewust gevoelig afgesteld, wat betekent dat hij weinig gevallen mist maar ook mensen aanwijst die uiteindelijk niets blijken te hebben. Het is een reden voor een gesprek met je huisarts, geen uitslag.

Hoe het echte onderzoek eruitziet, van een thuisregistratie tot een nacht in een slaapcentrum, staat in slaaponderzoek.

Wat kun je zelf doen aan slaapapneu?

De maatregel met de meeste bewijskracht is gewichtsverlies. In de Sleep AHEAD-studie volgden Kuna en collega's vier jaar lang mensen met overgewicht en diabetes type 2, en de groep met een intensief leefstijlprogramma hield een lagere AHI dan de controlegroep. Het effect hing samen met hoeveel gewicht er daadwerkelijk af bleef.

Daarnaast helpt bij een deel van de mannen slapen op de zij in plaats van op de rug, en scheelt het minderen van alcohol in de avond. Geen van deze dingen vervangt een behandeling bij een vastgestelde matige of ernstige vorm. Ze maken wel verschil bij lichte klachten en naast een behandeling.

De behandelingen zelf, van CPAP tot een MRA-beugel en positietherapie, vergelijken we in slaapapneu apparaat. Wat je tegen snurken zonder apneu kunt doen, staat in stoppen met snurken.

Over het buikvet: dat is geen kwestie van wilskracht alleen en de hormonale kant telt mee. Wat wel en niet werkt hebben we uitgezocht in buikvet kwijtraken als man.

Waar het op neerkomt

Slaapapneu is bij mannen boven de veertig eerder regel dan uitzondering, en het vermomt zich als iets anders. Als vermoeidheid, als een laag libido, als een bloeddruk die niet zakt, als een testosteronwaarde onderin het bereik.

Mijn punt met dit stuk is niet dat je moet denken dat je apneu hebt. Het is dat het onderwerp op tafel hoort wanneer die klachten samen optreden, en dat het dat bij bijna niemand doet.

Bloed kan slaapapneu niet aantonen. Wat bloed wel kan is de andere verklaringen voor je vermoeidheid in beeld brengen, en laten zien wat er in de tussentijd met je hormonen en je bloedsuiker gebeurt. Blijft de vraag daarna staan, vraag je huisarts dan wat een slaaponderzoek in jouw geval zou opleveren.

Slaap je slecht en weet je niet waar het vandaan komt, leg dan eerst een uitgangswaarde vast met het hormoonpanel voor mannen en neem de uitslag mee naar dat gesprek.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Heinzer R, et al. Prevalence of sleep-disordered breathing in the general population: the HypnoLaus study. The Lancet Respiratory Medicine, 2015. PMID 25682233
• Benjafield AV, et al. Estimation of the global prevalence and burden of obstructive sleep apnoea. The Lancet Respiratory Medicine, 2019. PMID 31300334
• Peppard PE, et al. Prospective study of the association between sleep-disordered breathing and hypertension. New England Journal of Medicine, 2000. PMID 10805822
• Zhang XB, et al. Efficacy of continuous positive airway pressure on testosterone in men with obstructive sleep apnea: a meta-analysis. PLoS One, 2014. PMID 25503098
• Hoyos CM, et al. Body compositional and cardiometabolic effects of testosterone therapy in obese men with severe obstructive sleep apnoea. European Journal of Endocrinology, 2012. PMID 22848006
• Melehan KL, et al. Increased sexual desire with exogenous testosterone administration in men with obstructive sleep apnea. Andrology, 2016. PMID 26610430
• Kellesarian SV, et al. Association between obstructive sleep apnea and erectile dysfunction. International Journal of Impotence Research, 2018. PMID 29795528
• Li Z, et al. The effect of CPAP and PDE5i on erectile function in men with obstructive sleep apnea and erectile dysfunction. Sleep Medicine Reviews, 2019. PMID 31715462
• Chung F, et al. STOP questionnaire: a tool to screen patients for obstructive sleep apnea. Anesthesiology, 2008. PMID 18431116
• Kuna ST, et al. Long-term effect of weight loss on obstructive sleep apnea severity in obese patients with type 2 diabetes. Sleep, 2013. PMID 23633746