Dutasteride bijwerkingen: wat het met je libido en je PSA-waarde doet

De bijwerkingen van dutasteride die mannen het vaakst melden zijn minder libido, erectieproblemen, minder zaadvocht en soms gevoelige of gezwollen borsten. Daarnaast verlaagt dutasteride je PSA-waarde na ongeveer zes maanden tot grofweg de helft. Dat laatste is geen bijwerking, maar het verandert wel hoe je uitslag gelezen moet worden.

Die PSA-halvering is het punt waar dit middel bij mij hoog op de lijst komt van "dit moet iemand je vertellen". Een PSA van 1,4 onder dutasteride is niet hetzelfde getal als een PSA van 1,4 zonder.

Toch hoor ik van mannen dat niemand het uitlegde.

Wat zijn de bijwerkingen van dutasteride?

De meest gemelde bijwerkingen liggen op het seksuele vlak: minder zin, moeilijker een erectie krijgen of houden, en minder volume bij de zaadlozing. Gevoelige of gezwollen borsten komen ook voor. Volgens het Farmacotherapeutisch Kompas neemt de kans op seksuele bijwerkingen in de loop van de behandeling af.

Dat laatste is belangrijker dan het klinkt. Het betekent dat het eerste halfjaar niet representatief hoeft te zijn voor jaar twee.

De verklaring zit in het mechanisme. Dutasteride remt het enzym 5-alfa-reductase, dat testosteron omzet in dihydrotestosteron, kortweg DHT. Minder DHT betekent een kleinere prostaat, en het betekent ook minder DHT-signaal in ander weefsel.

Wat DHT verder in je lichaam doet, staat in haaruitval bij mannen en DHT. De borstvorming heeft een eigen verhaal: zie gynecomastie en hormonale oorzaken.

Hoe lang duurt het voordat dutasteride werkt?

Reken op drie tot zes maanden voordat je verschil merkt in je plasklachten. Dat is fundamenteel anders dan een alfablokker als tamsulosine, die binnen dagen tot twee weken werkt. Dutasteride verkleint namelijk het klierweefsel, en dat kost tijd.

Hier gaan mannen vaak de mist in. Ze stoppen na zes weken omdat ze niets merken.

De CombAT-studie volgde mannen die dutasteride, tamsulosine of de combinatie gebruikten. De resultaten na twee jaar verschenen in het Journal of Urology in 2008 (PMID 18082216) en de uitkomsten na vier jaar in BJU International in 2011 (PMID 21332630). Het patroon is dat het effect van de 5-ARI over jaren opbouwt.

De snelle route en de langzame route naast elkaar staan in tamsulosine: hoe het werkt en wat je arts controleert.

Halveert dutasteride je PSA-waarde?

Ja. Dutasteride verlaagt je PSA en die waarde stabiliseert na ongeveer zes maanden op grofweg de helft van je uitgangswaarde. Daarom stelt een arts na zes maanden behandeling een nieuwe uitgangswaarde vast. Stop je met het middel, dan keert je PSA binnen ongeveer zes maanden terug naar het oude niveau.

Dit is de rekensom die niemand opschrijft, dus hier staat hij.

Twee mannen van 66 krijgen beiden een PSA-uitslag van 2,0 microgram per liter. De eerste gebruikt geen prostaatmedicatie, de tweede slikt al een jaar dutasteride. Dezelfde uitslag, en toch kijkt een arts bij de tweede naar een waarde die onbehandeld rond de 4,0 zou liggen.

Twee dingen tellen hierbij. De vuistregel van verdubbelen geldt pas als je minimaal een halfjaar aan het middel zit, en hij is een benadering, geen exacte formule.

En belangrijker: een stijging vanaf je laagste waarde onder behandeling is het signaal waar een arts naar kijkt. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt dat een bevestigde stijging vanaf het laagste punt aandacht verdient, waarbij ook therapieontrouw een verklaring kan zijn.

Wil je je eigen waarde in beeld hebben, dan kun je een PSA-test laten doen. Vermeld bij het bespreken van de uitslag altijd dat je een 5-ARI gebruikt en sinds wanneer. Wat de waarde zelf betekent, staat op onze pagina over PSA.

Wat is het verschil tussen dutasteride en finasteride?

Beide remmen 5-alfa-reductase, maar dutasteride remt zowel type 1 als type 2 van dat enzym, terwijl finasteride vooral op type 2 werkt. Praktisch betekent dat een sterkere daling van DHT bij dutasteride. Beide middelen verlagen de PSA-waarde met ongeveer de helft.

Voor de PSA-rekensom maakt de keuze dus weinig uit. Voor de mate van DHT-onderdrukking wel.

Finasteride wordt in Nederland ook in een lagere dosering gebruikt bij haaruitval, dutasteride niet. Daarover schreven we finasteride ervaringen en je PSA-waarde.

Er is nog een verschil dat weinig genoemd wordt. Dutasteride is uitgebreid onderzocht in de context van prostaatkankerpreventie, met uitkomsten die genuanceerder waren dan gehoopt. Een overzicht daarvan verscheen in Drugs Today in 2011 (PMID 21431101). In datzelfde onderzoeksprogramma werd ook een hoger aantal ongewenste cardiovasculaire effecten gezien dan bij placebo.

Gaan de seksuele bijwerkingen weg als je stopt?

Bij een deel van de mannen wel. Het Farmacotherapeutisch Kompas meldt dat ongeveer de helft van dit soort bijwerkingen binnen zes maanden na het stoppen verdwijnt. Tijdens voortgezet gebruik neemt de incidentie ook af. Bij een deel blijven klachten langer bestaan.

Ik zeg dat expliciet, omdat "het gaat wel weer over" te makkelijk is.

Wat je wel weet: de zaadlozing wordt vaak kleiner in volume, en dat komt doordat de prostaat en zaadblaasjes minder vocht produceren. Dat is een direct gevolg van minder DHT-signaal, niet van iets dat kapot is.

Erectieproblemen hebben zelden één oorzaak. Bloedvaten, bloedsuiker, bloeddrukmedicatie en hormonen doen allemaal mee. Zie vergrote prostaat en erectieproblemen en erectiemiddelen vergeleken.

Wat zit er in Combodart?

Combodart bevat dutasteride 0,5 mg en tamsulosine 0,4 mg in één capsule. Je krijgt dus een snelwerkende alfablokker en een langzaam werkende 5-ARI tegelijk. Voor je PSA-uitslag geldt in dat geval de dutasteridekant: reken op ongeveer een halvering na zes maanden.

Dat is de reden dat combinatiecapsules zo vaak tot verwarring leiden. Eén doosje, twee tegengestelde effecten op je bloedwaarde.

De CombAT-studie is precies de studie naar deze combinatie: dutasteride plus tamsulosine tegenover elk middel apart (PMID 21332630). Wat de tamsulosinekant met je zaadlozing doet, komt uit de meta-analyse van Gacci uit 2014 (PMID 24708055).

Wat je hier concreet mee kunt

Zoek uit of er een PSA-waarde van je bestaat van voor je met dutasteride begon. Dat getal is je echte uitgangswaarde, en zonder dat getal is elke latere uitslag moeilijker te plaatsen.

Weet je de startdatum van het middel niet precies, vraag die dan op bij je apotheek. Zes maanden is de grens waarna de halvering stabiel is, dus die datum doet ertoe.

De andere routes bij een vergrote prostaat staan in alternatief voor tamsulosine en behandeling van een vergrote prostaat.

Elk bloedtestresultaat bij Caliber bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Roehrborn CG, et al. Clinical outcomes after combined therapy with dutasteride plus tamsulosin or either monotherapy in men with benign prostatic hyperplasia by baseline characteristics: 4-year results from the CombAT trial. BJU Int. 2011. PMID 21332630.
• The effects of dutasteride, tamsulosin and combination therapy on lower urinary tract symptoms in men with benign prostatic hyperplasia and prostatic enlargement: 2-year results from the CombAT study. J Urol. 2008. PMID 18082216.
• Rove KO, Crawford ED. Dutasteride: novel milestones in prostate cancer chemoprevention. Drugs Today. 2011. PMID 21431101.
• Gacci M, et al. Impact of medical treatments for male lower urinary tract symptoms due to benign prostatic hyperplasia on ejaculatory function: a systematic review and meta-analysis. J Sex Med. 2014. PMID 24708055.
• Farmacotherapeutisch Kompas. Preparaattekst dutasteride. Geraadpleegd 2026. farmacotherapeutischkompas.nl.