Je bent moe, je libido is vlak en je traint net zo hard als vorig jaar, maar je spieren reageren nauwelijks. De makkelijke conclusie is: mijn testosteron is te laag. Soms klopt dat. Vaak is het verhaal net wat ingewikkelder.
Testosteron daalt bij mannen geleidelijk, met ongeveer 1% per jaar vanaf je dertigste tot veertigste (Harman, 2001). Toch betekent een laag getal op een lab niet automatisch klachten. En klachten betekenen niet automatisch een laag getal. In de grote Europese EMAS-studie had maar een klein deel van de mannen met een lage waarde ook echt de bijbehorende klachten (Wu, 2010).
Belangrijk detail uit ander onderzoek: leeftijd is niet de enige factor. Gewichtstoename en je algehele gezondheid drukken je testosteron soms net zo hard als de jaren zelf (Travison, 2007).
Wat ik je hieronder geef: 10 signalen die kunnen wijzen op een laag testosteron. Bij elk signaal noem ik waar het nog meer vandaan kan komen. Zo zie je wanneer een bloedtest zinvol is, en wanneer je iets anders op het spoor bent.
Geen enkel signaal bewijst iets op zichzelf.
Hoe weet je of je testosteron te laag is?
Kort gezegd: aan een combinatie van klachten en een bloedwaarde, niet aan een van de twee los. Een lage waarde zonder klachten zegt weinig. Klachten zonder meting kunnen ook door stress, slaaptekort of een andere aandoening komen. Pas als beide kanten dezelfde richting op wijzen, wordt het beeld duidelijker.
Zie het als twee getuigen die hetzelfde verhaal vertellen. Eén getuige is zwak, twee die overeenkomen zijn een stuk overtuigender. Bespreek dat altijd met je huisarts.
Wat doet testosteron eigenlijk in je lichaam?
Testosteron is het belangrijkste mannelijke geslachtshormoon. Het speelt een rol bij je zin in seks, je erecties, je spiermassa en kracht, je botdichtheid, je stemming en deels je energie. Je testes maken het aan, aangestuurd door de hormonen LH en FSH vanuit je hersenen. Een probleem kan dus op twee plekken zitten: in de testes zelf, of in de aansturing.
LH is daarbij een soort gaspedaal richting je testes. Is je testosteron laag terwijl je LH juist hoog is, dan wijst dat vaker op de testes. Is je LH ook laag, dan zit het probleem eerder hogerop.
Ik omschrijf testosteron vaak als herstelvaluta: het hormoon waarmee je lichaam bijtankt na inspanning, slaap en stress. Raakt die valuta op, dan merk je het op meerdere plekken tegelijk.
Die brede rol verklaart meteen waarom laag testosteron zo verwarrend is. Eén hormoon dat overal een vinger in de pap heeft, geeft klachten die net zo goed ergens anders vandaan kunnen komen.
In het bloed kijk je meestal naar testosteron totaal, vrij testosteron en SHBG, het eiwit dat testosteron bindt. Die drie samen zeggen meer dan een los getal. Hieronder de signalen waar je op kunt letten.
1. Minder zin in seks
Een dalend libido is een van de klachten die het meest consistent samenhangt met een laag testosteron (Wu, 2010). Merk je dat je weken- tot maandenlang veel minder zin hebt, terwijl er verder niets bijzonders speelt, dan kan dat een signaal zijn.
Let op de nuance. Zin in seks zit ook vast aan stress, je relatie, slaap en medicijnen zoals sommige antidepressiva. Testosteron is een van de knoppen, niet de enige.
Wat mij opvalt: dit is vaak het eerste dat verandert, en het laatste waar mannen over praten. Juist daarom is het een graadmeter om serieus te nemen.
2. Erectieproblemen en minder ochtenderecties
Erecties draaien vooral op bloedvaten, en pas daarna op hormonen. Daarom is een erectieprobleem lang niet altijd een testosteronprobleem. In de Massachusetts Male Aging Study bleek erectiele disfunctie sterk samen te hangen met vaat- en leefstijlfactoren (Feldman, 1994).
Wat wel opvalt bij een laag testosteron: minder spontane ochtenderecties en minder zin die vooraf gaat aan seks. Krijg je dat beeld, dan kan het nuttig zijn om je hormonen mee te nemen in de zoektocht.
Blijven je ochtenderecties gewoon komen, dan wijst dat vaker weg van je hormonen. Dat kleine detail scheelt je soms een hoop verkeerd zoeken.
3. Aanhoudende vermoeidheid en weinig energie
Veel mannen met een laag testosteron beschrijven een soort platte vermoeidheid die niet weggaat met een weekend rust. Toch is vermoeidheid het lastigste signaal, want het heeft ontzettend veel mogelijke oorzaken.
Slaaptekort, een trage schildklier, bloedarmoede en een drukke periode geven precies hetzelfde gevoel. Denk je aan een burn-out, lees dan eerst het verschil tussen burn-out en laag testosteron.
In mijn ervaring is vermoeidheid in je eentje het zwakste bewijs van de hele lijst.
4. Verlies van spiermassa en kracht
Testosteron helpt bij het opbouwen en behouden van spiermassa. Als je hetzelfde traint en toch kracht en spiervolume verliest, kan een laag testosteron een van de puzzelstukjes zijn. Onderzoek waarbij testosteron tijdelijk werd onderdrukt liet duidelijk verlies van spiermassa zien (Finkelstein, 2013).
Andersom is het effect ook gemeten. Hogere testosteronniveaus gingen samen met meer spiermassa en kracht (Bhasin, 1996). Het hormoon is dus echt een bouwsteen, geen bijzaak.
Wat mij als het over training gaat opvalt: mannen wijten stagnatie snel aan hun hormonen, terwijl herstel, eiwitinname en slaap vaak de eerste verdachten zijn.
5. Meer buikvet dat er moeilijk af gaat
Tussen buikvet en testosteron loopt het verkeer twee kanten op. Vetweefsel kan testosteron omzetten in oestrogeen, en een lager testosteron kan het makkelijker maken om vet op te slaan. Zo kan een vervelende cirkel ontstaan.
Finkelstein liet zien dat juist het oestrogeen bij mannen het lichaamsvet mee reguleert (Finkelstein, 2013). Dat oestrogeen komt deels uit hun eigen testosteron.
Kom je rond je buik aan zonder dat je eetpatroon echt veranderd is, dan kan het zinvol zijn om naast leefstijl ook je hormonen en je nuchtere glucose te bekijken.
6. Sombere of prikkelbare stemming
Een laag testosteron wordt soms geassocieerd met een neerslachtige of kort-lontige stemming. Het is geen een-op-een verband: depressieve klachten hebben vaak meerdere oorzaken tegelijk.
Het werkt bovendien twee kanten op. Een depressie kan je testosteron drukken, en een laag testosteron kan je stemming raken.
Merk je dat je stemming en je energie samen zijn gezakt, dan is dat reden om het serieus te nemen en met je huisarts te bespreken, niet om zelf te concluderen dat het je testosteron is.
7. Concentratieproblemen en brain fog
Sommige mannen met een laag testosteron beschrijven een wattig gevoel in hun hoofd: moeite met focus, dingen sneller vergeten, minder scherp. De wetenschap hierover is nog voorzichtig, dus zie dit als een mogelijk signaal, niet als bewijs.
Slecht slapen en chronische stress geven precies dezelfde brain fog. Vaak zit daar meer winst dan in een los hormoongetal.
Ik ben hier bewust terughoudend. Brain fog is echt vervelend, maar hij wijst zelden maar in één richting.
8. Slechter slapen
Slaap en testosteron hangen nauw samen. Je maakt het grootste deel van je testosteron aan tijdens je slaap, en zelfs een week slecht slapen kan de waarde bij gezonde jonge mannen flink verlagen (Leproult, 2011).
Dat maakt slaap een tweesnijdend zwaard: slecht slapen kan je testosteron drukken, en een laag testosteron kan je slaap verstoren. Begin daarom bij je nachten voordat je conclusies trekt.
Snurk je zwaar en ben je overdag toch uitgeput, noem dan ook slaapapneu bij je huisarts. Die verstoort je nachten en je hormonen tegelijk.
9. Minder lichaamsbeharing en langzamere baardgroei
Testosteron en de afgeleide vorm DHT sturen je baard- en lichaamsbeharing aan. Merk je over langere tijd dat je je minder vaak hoeft te scheren of dat lichaamshaar dunner wordt, dan kan dat passen bij een lager androgeenniveau.
Dit is een traag signaal en erg persoonlijk, want haargroei is ook sterk erfelijk bepaald. Neem het alleen serieus in combinatie met andere klachten.
Kale kruin of niet, dat zegt op zichzelf weinig over je testosteron.
10. Lagere botdichtheid op de lange termijn
Dit signaal voel je niet, en dat maakt het juist belangrijk. Testosteron helpt je botten sterk te houden. Een langdurig laag testosteron wordt geassocieerd met een lagere botdichtheid, wat op termijn het risico op botbreuken kan verhogen.
Je merkt er meestal pas iets van als er iets breekt. Daarom hoort dit thuis in het rijtje, ook al staat het onderaan. Meer hierover lees je bij de gevolgen van langdurig laag testosteron.
Een botdichtheidsmeting zit niet in een bloedtest. Dat is iets wat je huisarts kan aanvragen als daar reden voor is.
Waarom je deze signalen niet los moet lezen
Bijna elk signaal hierboven heeft een dubbelganger. Vermoeidheid kan van je schildklier komen, buikvet van je eetpatroon, somberheid van een zware periode. Daarom zet ik ze in een tabel naast hun meest voorkomende alternatieve oorzaken, met de waarde die context geeft.
| Signaal | Kan ook komen door | Welke waarde geeft context |
|---|---|---|
| Weinig zin in seks | Stress, relatie, antidepressiva | Testosteron totaal, vrij testosteron |
| Aanhoudende vermoeidheid | Slaaptekort, schildklier, bloedarmoede | Testosteron, TSH, ferritine |
| Meer buikvet | Voeding, te weinig beweging | Testosteron, SHBG, nuchtere glucose |
| Sombere stemming | Burn-out, depressie | Testosteron, cortisol |
| Erectieproblemen | Bloedvaten, medicatie, stress | Testosteron, glucose, cholesterol |
Zie de tabel niet als een diagnose-machine. Hij helpt je alleen bedenken wat je nog meer zou willen weten voordat je iets aan een los getal ophangt.
Wanneer zijn deze signalen echt laag testosteron?
Als meerdere signalen samen optreden, langer aanhouden en niet te verklaren zijn door iets voor de hand liggends zoals een zware werkperiode of een paar slechte nachten. Een los signaal is zelden genoeg. De NHG en het RIVM benadrukken dat een klacht als vermoeidheid vaak meerdere oorzaken tegelijk heeft. Een bloedtest helpt je de opties te ordenen, niet om in je eentje een diagnose te stellen.
Neem twee mannen van 48, allebei met een testosteron van 12 nmol/l. De een sport, slaapt goed en voelt zich prima. De ander is chronisch moe, is acht kilo aangekomen en heeft geen zin meer in seks. Zelfde getal, totaal ander verhaal.
Bij de eerste is 12 nmol/l gewoon zijn normaal. Bij de tweede past het bij een rits klachten die samen wél een richting geven. Precies daarom geeft de waarde alleen nooit de doorslag: je klachten horen erbij.
De boodschap is niet dat het getal niet telt. Het telt wel, maar altijd samen met het verhaal eromheen. Een waarde, plus je klachten, plus je leefstijl geeft je huisarts iets om mee te werken.
Wat je nu kunt doen
Herken je meerdere van deze signalen en houden ze aan? Dan is het zinvol om je hormonen in beeld te brengen en dat te bespreken met je huisarts. Schrijf eerst even op welke klachten je hebt en hoe lang al, dan sta je sterker in dat gesprek.
Met het Testosteron Panel meet je testosteron totaal, vrij testosteron en SHBG in een keer. Elke uitslag krijgt een beoordeling van een BIG-geregistreerde arts, zodat je niet met een los getal blijft zitten.
Wil je verder lezen? Bekijk de 7 oorzaken van laag testosteron, hoe je testosteron goed meet en wat een normale testosteronwaarde per leeftijd is. Voor het bredere beeld van je hormonen is er de pillar hormonale gezondheid bij mannen.
Bronnen
- Wu FC, Tajar A, Beynon JM, et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men. N Engl J Med. 2010;363(2):123-135. PMID 20554979.
- Feldman HA, Goldstein I, Hatzichristou DG, et al. Impotence and its medical and psychosocial correlates: results of the Massachusetts Male Aging Study. J Urol. 1994;151(1):54-61. PMID 8254833.
- Harman SM, Metter EJ, Tobin JD, et al. Longitudinal effects of aging on serum total and free testosterone levels in healthy men. Baltimore Longitudinal Study of Aging. J Clin Endocrinol Metab. 2001;86(2):724-731. PMID 11158037.
- Travison TG, Araujo AB, Kupelian V, et al. The relative contributions of aging, health, and lifestyle factors to serum testosterone decline in men. J Clin Endocrinol Metab. 2007;92(2):549-555. PMID 17148559.
- Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA. 2011;305(21):2173-2174. PMID 21632481.
- Bhasin S, Storer TW, Berman N, et al. The effects of supraphysiologic doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. N Engl J Med. 1996;335(1):1-7. PMID 8637535.
- Finkelstein JS, Lee H, Burnett-Bowie SM, et al. Gonadal steroids and body composition, strength, and sexual function in men. N Engl J Med. 2013;369(11):1011-1022. PMID 24024838.
- NHG-Standaarden en Thuisarts.nl, algemene informatie over vermoeidheid en mannengezondheid. Nederlands Huisartsen Genootschap.
- RIVM, algemene informatie over gezondheid en leefstijl. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Disclaimer
Caliberhealth werkt met BIG-geregistreerde artsen die je bloedresultaten beoordelen. Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen medisch advies van je huisarts of specialist. Een bloedtest is een hulpmiddel, geen diagnose op zichzelf. Bij aanhoudende of ernstige klachten neem je contact op met je huisarts, of bel je bij spoed 112.
Auteur
