Testosteron meten klinkt simpel: prik wat bloed, lees een getal. Maar hetzelfde bloed kan 's ochtends 16 nmol/l geven en 's middags 11 nmol/l. Datzelfde lichaam, twee heel verschillende conclusies.
Dat verschil zit niet in jou, maar in wanneer en hoe je meet. En precies daar gaat het vaak mis.
Wat me opvalt als ik mannen spreek: bijna iedereen jaagt op het getal, bijna niemand op de omstandigheden. Deze zes punten zet je vooraf op een rij, zodat je meting iets zegt.
Hoe kan ik mijn testosteron laten testen?
Testosteron laat je meten via een bloedafname, het liefst tussen 07.00 en 10.00 uur, nuchter en op een rustige dag. Je huisarts kan het aanvragen, en er zijn bloedtesten die je zelf plant. Belangrijker dan waar je prikt, is onder welke omstandigheden je prikt.
Bij de huisarts hoort testosteron meestal bij een breder verhaal: je klachten, lichamelijk onderzoek, soms andere hormonen erbij. Dat is de route als je gerichte zorgen hebt.
Kies je voor een bloedtest die je zelf regelt, dan bepaal je zelf het tijdstip. Dat is een voordeel, want het tijdstip doet er echt toe.
Mijn advies: leg de lat niet bij het prikken, maar bij de voorbereiding.
1. Testosteron meten doe je 's ochtends (07.00-10.00 uur)
Testosteron volgt een dagritme. Bij gezonde mannen piekt het vroeg in de ochtend en zakt het in de loop van de dag. Prik je 's middags, dan meet je vaak een lager getal, zonder dat er iets mis is.
In een onderzoek onder jonge en middelbare mannen lag de piek van totaal, vrij en biologisch beschikbaar testosteron tussen 07.00 en 07.30 uur (Diver, 2003). Dat ritme bleef zichtbaar tot op latere leeftijd.
Neem een man die om 15.00 uur prikt en 11 nmol/l meet. Hij schrikt, en laat het een week later om 08.00 uur opnieuw doen: 16 nmol/l. Er is niks veranderd aan zijn lichaam, alleen aan de klok.
Prik dus vroeg, en liefst steeds rond hetzelfde tijdstip.
2. Totaal en vrij testosteron zijn niet hetzelfde
Op je uitslag staan vaak twee getallen: totaal testosteron en vrij testosteron. Het totaal is alles bij elkaar. Het vrije deel is het stukje dat niet aan eiwitten vastzit en zijn werk kan doen.
Dat verschil komt door SHBG, een eiwit dat testosteron bindt. Is je SHBG hoog, dan kan je totaal normaal ogen terwijl je vrije testosteron laag is. Is je SHBG laag, dan gebeurt vaak het omgekeerde.
Vrij testosteron wordt in de praktijk meestal berekend uit totaal testosteron en SHBG (Vermeulen, 1999). Daarom hoort SHBG erbij, niet als los weetje maar als rekenfactor.
Meet je alleen het totaal testosteron, dan mis je die context. Twee mannen met hetzelfde totaal van 15 nmol/l kunnen een heel ander vrij testosteron hebben.
3. Meet nuchter en onder vaste omstandigheden
Eten verandert je testosteron tijdelijk. In een studie onder gezonde mannen daalde het totaal testosteron na een suikerdrank en na een maaltijd, en dat herstelde daarna weer (Gagliano-Juca, 2019).
Prik je vlak na het ontbijt, dan kan je getal net wat lager uitvallen. Niet dramatisch, maar genoeg om ruis toe te voegen aan een meting die je serieus neemt.
Nuchter meten haalt die variabele weg. Datzelfde geldt voor een nacht slecht slapen, een zware training de avond ervoor of een flinke kater.
Hoe saaier de dag ervoor, hoe betrouwbaarder de meting.
4. Een meting is te weinig, plan er twee op aparte dagen
Testosteron schommelt ook van dag tot dag, los van de klok. Diezelfde man kan maandag 14 nmol/l hebben en donderdag 12, zonder dat er iets veranderd is.
Onderzoek naar die schommeling liet zien dat de biologische variatie tussen dagen groter is dan de meetfout van het lab zelf (Brambilla, 2007). Een los getal kan dus toevallig hoog of laag zijn.
Daarom leunen artsen zelden op een enkele uitslag. Een tweede meting op een andere dag, weer 's ochtends, laat zien of een lage waarde structureel is of een uitschieter.
Ik snap dat twee keer prikken vervelend is. Maar een meting die je verkeerd uitlegt, kost je meer.
5. Aanvullende waarden geven context (LH, FSH, SHBG, prolactine)
Een testosterongetal alleen vertelt niet waar een lage waarde vandaan komt. LH en FSH, twee hormonen uit je hypofyse, laten zien of de aansturing van bovenaf klopt. SHBG kleurt het vrije deel, en prolactine kan bij bepaalde klachten meespelen.
Zijn je LH en FSH hoog terwijl je testosteron laag is, dan wijst dat vaker richting de teelballen. Zijn ze laag of laag-normaal, dan zit de oorzaak eerder hogerop, in de aansturing.
Dat onderscheid maak je niet met een enkele waarde. Daarom staat op een goed hormoonpanel meer dan alleen testosteron.
| Wat je meet | Wat het zegt | Waarom los meten kan misleiden |
|---|---|---|
| Totaal testosteron | Alle testosteron bij elkaar | Zegt niets over hoeveel er vrij en actief is |
| Vrij testosteron | Het deel dat zijn werk kan doen | Wordt berekend, hangt sterk af van SHBG |
| SHBG | Het eiwit dat testosteron bindt | Hoog of laag kan het totaal vertekenen |
| LH | Aansturing vanuit de hypofyse | Zonder LH weet je niet waar een lage waarde vandaan komt |
| FSH | Signaal richting de teelballen | Alleen zinvol naast testosteron en LH |
6. Een getal is nog geen diagnose
Een lage uitslag betekent niet automatisch dat je een probleem hebt, en een normale uitslag sluit niks uit. Je klachten, je verhaal en meerdere waarden samen bepalen het beeld, niet een enkel cijfer.
Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) benadert testosteron als onderdeel van dat grotere plaatje, niet als losse knop. Dat vind ik de gezondste manier om ernaar te kijken.
Bespreek je resultaten daarom met je huisarts. Die kan je helpen bepalen of verdere stappen nodig zijn, en welke.
Wil je je testosteron netjes in beeld brengen, dan meet het Testosteron Panel je totaal en vrij testosteron plus SHBG in een afname. Zo heb je de context er meteen bij.
Begin je liever klein, dan meet een losse testosterontest alleen je totaal testosteron. Vermoed je dat je SHBG de uitslag vertekent, dan geeft de vrije testosteron test het actieve deel apart weer.
Wil je eerst meer achtergrond? Lees dan onze complete gids over testosteron, of duik in de oorzaken van laag testosteron en wat per leeftijd normaal is.
Herken je de signalen zelf? Begin dan bij de tien signalen van laag testosteron, of bekijk het bredere plaatje in hormonale gezondheid bij mannen.
Bronnen
- Diver MJ, Imtiaz KE, Ahmad AM, Vora JP, Fraser WD. Diurnal rhythms of serum total, free and bioavailable testosterone and of SHBG in middle-aged men compared with those in young men. Clin Endocrinol (Oxf). 2003;58(6):710-717. PMID 12780747.
- Vermeulen A, Verdonck L, Kaufman JM. A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(10):3666-3672. PMID 10523012.
- Gagliano-Juca T, Li Z, Pencina KM, et al. Oral glucose load and mixed meal feeding lowers testosterone levels in healthy eugonadal men. Endocrine. 2019;63(1):149-156. PMID 30191441.
- Brambilla DJ, O'Donnell AB, Matsumoto AM, McKinlay JB. Intraindividual variation in levels of serum testosterone and other reproductive and adrenal hormones in men. Clin Endocrinol (Oxf). 2007;67(6):853-862. PMID 18052942.
- Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). Huisartsgeneeskundige uitgangspunten bij hormoonbepaling en de interpretatie van bloedwaarden.
Disclaimer
Caliberhealth werkt met BIG-geregistreerde artsen die je bloedresultaten beoordelen. Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen medisch advies van je huisarts of specialist. Een bloedtest is een hulpmiddel, geen diagnose op zichzelf. Bij aanhoudende of ernstige klachten neem je contact op met je huisarts, of bel je bij spoed 112.
Auteur
