Blijft een zwangerschap uit, dan kijkt de omgeving vaak eerst naar de vrouw. Toch ligt de oorzaak in ongeveer de helft van de gevallen geheel of deels bij de man. Bij naar schatting 1 op de 6 tot 7 stellen met kinderwens lukt het niet meteen, en bij een flink deel daarvan speelt de man mee.
Even eerlijk: voor veel mannen voelt vruchtbaarheid als een gevoelig onderwerp, alsof het iets zegt over je mannelijkheid. Dat is het niet. Het is biologie, en je kunt er met een zaadanalyse en wat bloedwaarden vaak gericht naar kijken in plaats van te gissen.
Hoe werkt mannelijke vruchtbaarheid?
Je vruchtbaarheid hangt grofweg af van twee dingen: of je genoeg gezonde zaadcellen maakt, en of die hun werk kunnen doen. De aanmaak van zaadcellen gebeurt in je teelballen en duurt zo’n drie maanden van begin tot eind.
Dat tijdsbestek is belangrijk. Iets wat je nu doet, een ziekte, een zware periode of een leefstijlverandering, zie je vaak pas maanden later terug in je zaadkwaliteit. Daarom kijkt een arts bij twijfel niet naar één moment, maar naar het beeld over de tijd.
De aansturing van dat hele proces loopt via je hormonen. En juist dat deel kun je met een bloedtest in beeld brengen.
Welke hormonen sturen je vruchtbaarheid?
De aanmaak van zaadcellen en testosteron wordt geregeld vanuit je hersenen. Je hypofyse maakt twee hormonen, FSH en LH, die je teelballen aansturen. LH zet de aanmaak van testosteron aan, FSH stimuleert de zaadcelproductie.
Daarom kan een arts uit je hormoonwaarden vaak aflezen waar een probleem zit. Een hoge FSH kan bijvoorbeeld wijzen op een probleem in de teelballen zelf, terwijl lage waarden eerder richting de hersenen wijzen. Hoe deze hormonen samenhangen met je bredere mannengezondheid lees je in onze pijler over hormonale gezondheid bij mannen.
Welke bloedwaarden tellen bij vruchtbaarheid?
Bij een vruchtbaarheidsvraag kijkt een arts vaak naar een setje hormonen die samen een beeld geven. Geen van die waarden is op zichzelf een diagnose, maar samen vertellen ze waar je het beste verder kunt kijken.
De onderstaande tabel laat zien welke waarden vaak meespelen en waarom. De exacte referentiewaarden verschillen per laboratorium, dus lees altijd de waarden op je eigen uitslagformulier.
| Waarde | Wat het meet | Waarom het telt |
|---|---|---|
| FSH | Hormoon dat de zaadcelproductie stimuleert | Kan wijzen op hoe goed de teelballen zaadcellen maken |
| LH | Hormoon dat de testosteronaanmaak aanzet | Helpt onderscheiden waar een hormoonprobleem zit |
| Testosteron | Je belangrijkste mannelijke hormoon | Laag testosteron kan samenhangen met mindere vruchtbaarheid |
| SHBG | Eiwit dat testosteron in je bloed bindt | Helpt inschatten hoeveel testosteron beschikbaar is |
| Prolactine | Een ander hypofysehormoon | Hoog kan de aanmaak van geslachtshormonen verstoren |
Je vindt deze waarden ook als losse markers: FSH, LH, testosteron en SHBG. Hoe ze samenhangen met je zaadkwaliteit lees je in ons stuk over spermakwaliteit en hormonen.
Wat zegt een zaadanalyse?
De zaadanalyse, ook wel spermogram, is het belangrijkste onderzoek bij mannelijke vruchtbaarheid. Hierbij kijkt een laboratorium naar het aantal zaadcellen, hoe goed ze bewegen en hoe ze gevormd zijn. Samen geven die een beeld van je zaadkwaliteit.
Omdat de zaadkwaliteit van dag tot dag kan verschillen, wordt een afwijkende uitslag meestal herhaald. Eén mindere uitslag betekent dus niet automatisch een probleem. Hoe je de waarden van een zaadanalyse leest, lees je in ons aparte stuk over zaadanalyse waarden.
Veelvoorkomende oorzaken bij de man
De oorzaken van mindere vruchtbaarheid bij mannen zijn divers, en vaak is het een combinatie. Soms ligt het aan de zaadcelproductie, soms aan de afvoer, soms aan hormonen. In een deel van de gevallen vindt men geen duidelijke oorzaak.
Bekende factoren zijn een spatader in de balzak, eerdere ontstekingen of operaties, bepaalde medicijnen, en leefstijl. Ook warmte speelt een rol, want je teelballen werken het best net onder lichaamstemperatuur. Volgens Thuisarts.nl is bij een deel van de mannen geen aanwijsbare oorzaak te vinden, en dat maakt het soms frustrerend.
Dat geen oorzaak vinden niet hetzelfde is als geen kans, is belangrijk om te onthouden. Veel stellen worden alsnog zwanger, met of zonder hulp.
Vruchtbaarheid, testosteron en TRT
Dit is het stuk dat veel mannen verrast, en juist belangrijk is. Testosteron als medicijn, bijvoorbeeld via een testosteronkuur of TRT, verbetert je vruchtbaarheid niet. Sterker nog, het kan de aanmaak van zaadcellen juist sterk onderdrukken.
Dat komt doordat extern testosteron het signaal vanuit je hersenen, de FSH en LH, afremt. Je teelballen krijgen dan minder prikkel om zaadcellen te maken. Voor een man met kinderwens is dat een cruciaal detail dat in de sportschool zelden wordt verteld.
Heb je een laag testosteron én een kinderwens, bespreek dat dan met een arts voordat je aan een kuur begint. Er zijn andere routes die je hormonen kunnen ondersteunen zonder je vruchtbaarheid te ondermijnen. Wat TRT verder met je waarden doet lees je in ons stuk over bloedwaarden voor je aan TRT begint.
Wat kun je zelf doen voor je vruchtbaarheid?
Leefstijl maakt verschil, al is het zelden een wondermiddel. Omdat de aanmaak van zaadcellen zo’n drie maanden duurt, hebben veranderingen tijd nodig voordat je ze terugziet. Geduld hoort er dus bij.
De bekende basics tellen: niet roken, matig met alcohol, een gezond gewicht en voldoende bewegen. Te veel warmte rond je teelballen, zoals frequente sauna of een laptop op schoot, kun je beter beperken. Volgens het RIVM en de huisartsenrichtlijnen horen roken en overgewicht bij de factoren die je zaadkwaliteit ongunstig kunnen beïnvloeden.
Pas ook op met anabolen en onbekende prestatiemiddelen, want die kunnen je vruchtbaarheid flink ondermijnen. Geen van deze stappen is een garantie, maar samen geven ze je lichaam de beste uitgangspositie.
Leeftijd en mannelijke vruchtbaarheid
Mannen maken hun hele leven zaadcellen aan, anders dan vrouwen. Toch is leeftijd niet helemaal neutraal: gemiddeld neemt de zaadkwaliteit met de jaren wat af, en stijgt de tijd die nodig is om zwanger te worden.
Het effect is meestal geleidelijk en minder uitgesproken dan bij vrouwen. Maar als jij en je partner allebei wat ouder zijn, kan dat samen wel meewegen. Het is een reden om bij een uitblijvende zwangerschap niet eindeloos af te wachten.
Een spatader in de balzak: een veelvoorkomende oorzaak
Een varicocèle, oftewel een spatader in de balzak, is een van de bekendste lichamelijke oorzaken van mindere zaadkwaliteit bij mannen. Het is een verwijde ader die voor extra warmte rond de teelbal kan zorgen, en juist warmte is ongunstig voor de zaadcelproductie.
Niet elke varicocèle geeft problemen, en veel mannen met een spatader krijgen gewoon kinderen. Maar bij een uitblijvende zwangerschap is het iets wat een arts kan nakijken. Soms is er iets aan te doen, soms is afwachten verstandiger.
Het punt is dat je dit zelf zelden opmerkt. Daarom hoort lichamelijk onderzoek bij de man, naast de zaadanalyse en de hormonen, bij een compleet beeld.
Wat gebeurt er bij een vruchtbaarheidsonderzoek bij de man?
Een vruchtbaarheidsonderzoek bij de man begint meestal eenvoudig. De huisarts of een specialist bespreekt je voorgeschiedenis, je leefstijl en je klachten, en vraagt een zaadanalyse aan. Dat is vaak de eerste en belangrijkste stap.
Afhankelijk van de uitslag kan er bloedonderzoek naar je hormonen bij komen, en soms lichamelijk onderzoek of een echo van de balzak. Zo bouwt een arts stap voor stap een beeld op, zonder meteen alles tegelijk te doen.
Belangrijk: dit onderzoek is er niet om een schuldige aan te wijzen, maar om te begrijpen waar de kans ligt om iets te verbeteren. Bij veel stellen leidt dat tot een gericht plan.
Mythes over mannelijke vruchtbaarheid
Rond mannelijke vruchtbaarheid bestaan veel hardnekkige verhalen. Een strakke onderbroek of een laptop op schoot wordt vaak genoemd, maar het bewijs daarvoor is zwak. Extreme en langdurige warmte kan meespelen, maar één keer een warme broek is geen drama.
Een ander misverstand is dat vruchtbaarheid hetzelfde is als potentie. Een goede erectie zegt niets over je zaadkwaliteit, en andersom. Het zijn twee aparte systemen die je los van elkaar kunt beoordelen.
En het idee dat het altijd aan de vrouw ligt, klopt simpelweg niet. In ongeveer de helft van de gevallen speelt de man mee, en juist daarom is onderzoek bij beide partners zinvol.
Wanneer laat je je onderzoeken?
Een gangbare vuistregel is om je te laten onderzoeken als een zwangerschap na ongeveer een jaar van regelmatig en onbeschermd vrijen uitblijft. Zijn er redenen om eerder te kijken, bijvoorbeeld eerdere problemen of een hogere leeftijd, dan kan dat eerder.
Bij de man begint dat onderzoek meestal met een zaadanalyse, eventueel aangevuld met hormoonbepalingen in je bloed. Wat de man precies kan laten onderzoeken lees je in ons stuk over zwanger worden lukt niet. Bespreek een afwijkende uitslag altijd met een arts, want één meting is een momentopname.
Wat een bloedtest je kan vertellen
Een bloedtest kan je hormonen in beeld brengen die je vruchtbaarheid aansturen, zoals FSH, LH en testosteron. Dat zegt iets over de hormonale kant, maar vervangt geen zaadanalyse, die de zaadcellen zelf beoordeelt. Samen geven ze het meeste inzicht.
Het IVF Partneronderzoek is gericht op de man bij een kinderwenstraject, en het Hormonen Man panel brengt je bredere mannelijke hormonen in beeld. De uitleg en het vervolg horen bij je arts.
Zie zo’n test vooral als een startpunt dat je samen met je partner en je arts kunt gebruiken om gerichte keuzes te maken, niet als een eindoordeel over je kansen.
Veelgestelde vragen over mannelijke vruchtbaarheid
Zegt mijn testosteron iets over mijn vruchtbaarheid?
Deels. Een heel laag testosteron kan samenhangen met mindere vruchtbaarheid, maar een normaal testosteron garandeert geen goede zaadkwaliteit. Daarom kijkt een arts naast testosteron ook naar FSH, LH en vooral naar een zaadanalyse. Het hele plaatje telt, niet één waarde.
Verbetert een testosteronkuur mijn vruchtbaarheid?
Nee, meestal het tegendeel. Testosteron als medicijn remt het signaal vanuit je hersenen en kan de aanmaak van zaadcellen onderdrukken. Heb je een kinderwens, bespreek dan met een arts welke aanpak je hormonen ondersteunt zonder je vruchtbaarheid te schaden.
Kan ik zelf mijn zaadkwaliteit verbeteren?
Soms deels, via leefstijl: niet roken, matig met alcohol, een gezond gewicht en niet te veel warmte rond je teelballen. Omdat zaadcellen zo’n drie maanden nodig hebben, zie je effect pas later. Het is een aanvulling, geen garantie, en bij twijfel hoort een arts erbij.
Hoelang duurt het voordat leefstijl mijn zaadkwaliteit verbetert?
Reken op minstens twee tot drie maanden, want zo lang duurt het rijpen van nieuwe zaadcellen. Stop je bijvoorbeeld met roken of val je af, dan zie je een eventueel effect pas na een aantal maanden terug in een nieuwe zaadanalyse. Geduld en een herhaalmeting horen erbij, dus blijf veranderingen volhouden in plaats van na een paar weken te oordelen.
Bronnen
- NHG (Nederlands Huisartsen Genootschap). NHG-Standaard Subfertiliteit.
- Thuisarts.nl. Wij willen graag zwanger worden.
- RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu). Leefstijl en vruchtbaarheid.
Disclaimer
Caliberhealth werkt met BIG-geregistreerde artsen die je bloedresultaten beoordelen. Dit artikel geeft algemene informatie en is geen vervanging voor medisch advies van een huisarts of specialist. Een bloedtest is een hulpmiddel, geen diagnose op zichzelf. Bij ernstige of aanhoudende klachten: neem contact op met je huisarts, of bel bij spoed 112.
Auteur
