Lipoproteïne a: wat zegt Lp(a) over jouw hartgezondheid?

Cholesterol lost niet op in bloed. Het reist daarom verpakt in lipoproteïnen: bolletjes van vet en eiwit die het door uw vaten vervoeren. Lp(a), voluit lipoproteïne(a), is er daar één van, en wel een bijzondere. De kern lijkt op een LDL-bolletje en draagt, net als elk schadelijk vetdeeltje, precies één molecuul apolipoproteïne B. Daaraan zit echter een tweede eiwit vastgeklonken dat verder nergens op uw lipidenpanel voorkomt: apolipoproteïne(a), afgekort apo(a). Dat eiwit lijkt qua bouw sterk op plasminogeen, de stof waarmee uw lichaam bloedstolsels afbreekt. Lp(a) is daardoor twee dingen tegelijk: een vetdeeltje dat zich in de vaatwand kan nestelen, en een deeltje dat het opruimen van stolsels bemoeilijkt.

Een lpa-bloedonderzoek is de enige manier om dat deeltje te zien. Uw totaal cholesterol, uw LDL, uw HDL en uw triglyceriden verraden het niet. Een man met een voorbeeldig lipidenprofiel kan een sterk verhoogd Lp(a) dragen zonder dat er ook maar iets op zijn uitslagenblad opvalt. Het is geen fijnregeling van uw cholesterolpanel; het is een aparte bepaling die iets meet wat daar simpelweg niet in staat.

Wat de waarde bepaalt, is niet wat u doet, maar wat u meekreeg. In het LPA-gen ligt een stukje DNA dat de KIV-2-eenheid heet en dat bij de een veel vaker wordt herhaald dan bij de ander. Weinig herhalingen betekent een klein apo(a)-eiwit en een lever die veel Lp(a) uitstoot; veel herhalingen betekent het omgekeerde. Die loting vond plaats bij uw conceptie en verklaart ruim negentig procent van het verschil tussen twee mannen. Uw waarde stond dus al vast toen u nog nooit een halter had aangeraakt.

Er is een type man voor wie deze bepaling is bedoeld. Hij is veertig, traint een paar keer per week, rookt niet, drinkt weinig, houdt zijn buikomvang in de gaten en heeft een cholesterolprofiel waar zijn huisarts geen opmerking over maakt. En toch kreeg zijn vader op zijn tweeënvijftigste een stent en zijn broer op zijn vijfenvijftigste een infarct. Hij weet dat er iets in zijn familie zit, maar vindt het nergens in zijn eigen bloed terug. Lp(a) is vaak precies dat ontbrekende stuk.

Genetisch onderzoek laat zien dat een van nature hoog Lp(a) het risico op een hartinfarct en op vernauwing van de kransslagaders zelfstandig verhoogt, ook bij mensen bij wie cholesterol, bloeddruk en leefstijl gewoon op orde zijn. Dat verklaart waarom discipline en een belaste familie elkaar niet opheffen. Ongeveer een op de vijf volwassenen draagt een verhoogde waarde, wat lpa tot een van de meest voorkomende erfelijke risicofactoren maakt die vrijwel niemand van zichzelf kent.

Voor mannen komt daar een tijdlijn bij. Slagaderverkalking ontwikkelt zich bij mannen gemiddeld eerder in het leven dan bij vrouwen, en in een familie waar hartziekte speelt vallen de gebeurtenissen bij de mannelijke leden dan ook vaak al in de vijftiger jaren. Een risicofactor die u vanaf uw geboorte meedraagt, telt decennialang op: het gaat niet om wat uw vaten dit jaar te verduren krijgen, maar om de optelsom sinds uw twintigste.

Wees hier wel eerlijk over de biologie. Lp(a) is geen hormonale waarde. Er bestaat geen aparte mannenreferentie, geen grens die met uw testosteron meebeweegt en geen bewijs dat slaap, stress of zwaar tillen dit getal sturen. De categorieën van 0,30 en 0,50 g/l gelden voor mannen en vrouwen precies hetzelfde. Wat mannelijk is aan dit verhaal, is niet de waarde zelf maar het tijdpad en de familiegeschiedenis eromheen.

En dan de kern: dit is de enige risicofactor op uw uitslagenblad die u niet kunt wegtrainen, wegdiëten of wegsupplementeren. Een statine helpt hier niet; die verlaagt LDL fors, maar laat Lp(a) ongemoeid en tilt het zelfs licht op. Er zijn gerichte medicijnen in ontwikkeling die de aanmaak van Lp(a) sterk remmen, maar of dat ook infarcten voorkomt is nog niet aangetoond en die uitkomststudies lopen nog. Veelbelovend is niet hetzelfde als bewezen.

De juiste conclusie is dus geen berusting, maar verschuiving. Alles wat u wél stuurt gaat zwaarder wegen: het aantal schadelijke deeltjes dat jarenlang langs uw vaatwand schuurt, af te lezen aan ApoB en non-HDL-cholesterol, uw bloeddruk, uw bloedsuikerregulatie (te zien aan uw HbA1c) en niet roken. Hoe streng dat moet zijn, bepaalt uw arts samen met u.

Twee dingen tot slot. Lp(a) hangt niet alleen samen met dichtslibbende slagaders, maar ook zelfstandig met verkalking van de aortaklep, iets wat op vrijwel geen enkele voorlichtingspagina staat. En omdat de aanleg via één gen loopt, heeft elk eerstegraads familielid ongeveer vijftig procent kans op dezelfde variant. Leg een hoge uitslag daarom bij uw arts neer en bespreek daar wat dat voor uw naaste familie betekent.

Voor Lp(a) hoeft u geen ritme aan te houden en geen moment af te wachten. U laat het prikken, u kent uw getal, en daarmee is het klaar voor de rest van uw leven. Dat komt doordat de aanleg vastligt en niet met de jaren opschuift, en het is de reden dat de Europese consensus uit 2022 iedere volwassene adviseert deze bepaling minstens eenmaal te laten doen.

Er is extra aanleiding wanneer er in uw familie op jonge leeftijd hart- of vaatziekten voorkomen, bij uw vader, een broer of een oom, wanneer u zelf al een hart- of vaatziekte heeft, wanneer er sprake is van erfelijk verhoogd cholesterol in de familie, of wanneer bij een eerstegraads familielid al een verhoogd Lp(a) is gevonden.

Nuchter zijn hoeft niet: een maaltijd verschuift Lp(a) nauwelijks, dus de bepaling past probleemloos in een bestaande bloedafname. Uitstellen is wél verstandig tijdens of vlak na een infectie, een operatie of een forse ontsteking, want Lp(a) gedraagt zich deels als acutefase-eiwit en kan dan tijdelijk hoger uitvallen; een CRP in hetzelfde buisje laat zien of daar sprake van is. Twee aandoeningen tillen de waarde structureel op: een verminderde nierfunctie of nefrotisch syndroom, en een traag werkende schildklier. Bij een onverwacht hoge uitslag is het daarom zinvol ook uw TSH te laten bekijken.

De categorieën hieronder komen uit de Europese consensus. Ze zijn oriënterend bedoeld: het risico loopt geleidelijk op, er is geen scherpe grens, en geen van deze getallen is een streefwaarde.

De mg/dl- en nmol/l-kolommen staan naast elkaar, maar zijn niet inwisselbaar. De nmol/l-getallen zijn benaderend: nmol/l telt deeltjes en mg/dl weegt massa, en omdat het apo(a)-eiwit per persoon sterk in grootte verschilt, weegt eenzelfde aantal deeltjes niet bij iedereen even zwaar. Weeg ook uw herkomst mee: de mediane waarde ligt bij mensen met een Afrikaanse achtergrond aanzienlijk hoger dan bij mensen met een Europese of Zuid-Aziatische achtergrond. Laat uw arts de uitslag daarom in uw volledige risicoprofiel plaatsen.