Een varicocele komt voor bij ongeveer 15 procent van alle gezonde mannen, en bij tot zo'n 35 procent van de mannen die zich melden met primaire vruchtbaarheidsproblemen (PMID 26763551). Dat is een enorm verschil tussen twee groepen.
Precies dat verschil maakt het de meest besproken correcteerbare oorzaak van verminderde vruchtbaarheid bij mannen.
En precies daar begint ook de overdrijving. Want de meeste mannen met een varicocele krijgen gewoon kinderen, en wat een behandeling echt oplevert, is minder stellig dan bijna elke website beweert.
Wat is een varicocele?
Een bundel verwijde aders boven je testikel, vergelijkbaar met spataderen in je been. De kleppen in die aders sluiten niet goed meer, waardoor bloed terugstroomt en zich ophoopt. Dat maakt het gebied warmer, en warmte is nu net wat je spermaproductie slecht verdraagt.
Die temperatuurroute is de meest genoemde verklaring, al is het niet de enige.
Onderzoekers noemen daarnaast onder meer zuurstoftekort in het weefsel en terugstroom van stoffen uit de nierader. Eerlijk gezegd is het mechanisme nog niet helemaal rond.
Wat wel vaststaat: veel mannen met een varicocele merken er nooit iets van en krijgen zonder moeite kinderen (PMID 28865534).
Wat zijn de symptomen van een varicocele?
Meestal geen. Als er wel klachten zijn, is het een zwaar of zeurend gevoel in je balzak dat door de dag heen toeneemt, erger wordt bij lang staan of sporten, en wegzakt zodra je gaat liggen. Sommige mannen voelen een bundeltje boven de testikel dat vaak wordt omschreven als een zakje wormen.
Dat patroon, erger bij staan en beter bij liggen, is behoorlijk kenmerkend.
Een grote varicocele kan zichtbaar zijn als je staat en verdwijnen als je gaat liggen. Een kleine merk je zelf helemaal niet, en die wordt vaak toevallig gevonden.
Scherpe, plotselinge pijn hoort hier niet bij. Dat is een ander verhaal, en dat lees je in pijn aan je teelbal.
Waarom zit een varicocele bijna altijd links?
Door de anatomie van je aderen. De ader vanuit je linkertestikel mondt in een rechte hoek uit in je linkernierader, terwijl die aan de rechterkant schuin in de grote holle ader loopt. Die hoek geeft aan de linkerkant meer tegendruk, en daar hopen problemen zich dus sneller op.
Het is een van die gevallen waar bouwkunde meer verklaart dan biologie.
Een varicocele die alleen rechts zit, is ongebruikelijk. Artsen kijken in dat geval doorgaans wat verder, omdat er dan soms iets anders in de buik meespeelt.
Dat is geen reden tot paniek, wel een reden om het door een arts te laten beoordelen in plaats van door een zoekmachine.
Wat doet een varicocele met je vruchtbaarheid?
Hij kan je zaadkwaliteit onder druk zetten, maar hij hoeft dat niet te doen. Bij mannen met een varicocele worden vaker een lagere zaadcelconcentratie, minder beweeglijkheid en meer afwijkend gevormde cellen gezien. Tegelijk hebben de meeste mannen met een varicocele geen vruchtbaarheidsprobleem.
Die twee zinnen staan naast elkaar, en ze zijn allebei waar.
Het is dus een risicofactor, geen diagnose. Dat onderscheid raakt online voortdurend zoek.
Omdat de aanmaak in de testikel zelf onder druk kan komen, kunnen ook je hormonen meebewegen. Een stijgend FSH en een dalend inhibine B passen bij een spermaproductie die minder goed loopt. Hoe die twee samenhangen, leggen we uit in testikels: hoe ze werken.
Welke behandeling is er voor een varicocele?
Een uroloog kan de aangedane aders afsluiten, en dat kan operatief of via een katheter. Bij microchirurgie worden de aders onder een microscoop afgebonden. Bij embolisatie schuift een radioloog via een bloedvat een kleine spiraal of vloeistof naar de plek en sluit de ader van binnenuit af. Of behandelen zinvol is, hangt af van je klachten, je zaadanalyse en je kinderwens.
Die laatste zin is geen slag om de arm. Het is precies waar de discussie over gaat.
Een varicocele zonder klachten en met een prima zaadanalyse wordt in de regel niet behandeld. Er valt dan namelijk niets te winnen.
Wat de behandeling betekent voor jouw situatie, bepaalt de uroloog samen met jou. Wij kunnen dat niet, en een bloedtest ook niet.
Helpt een varicocele behandelen om zwanger te worden?
Misschien, en het bewijs is zwakker dan de meeste websites doen voorkomen. De Cochrane-review uit 2021 bekeek 48 studies met 5.384 mannen en concludeert dat behandeling de kans op een zwangerschap mogelijk vergroot, maar dat het onzeker blijft of het ook tot meer levendgeborenen leidt (PMID 33890288).
Dat onderscheid tussen zwangerschap en een kind dat geboren wordt, is niet spitsvondig. Het is het enige dat je uiteindelijk interesseert.
Hieronder staat wat die review per uitkomst daadwerkelijk vond, inclusief hoe zeker de auteurs zelf zijn.
| Uitkomst | Wat Cochrane vindt | Hoe zeker is het bewijs |
|---|---|---|
| Kans op zwangerschap | Mogelijk hoger na behandeling, ruwweg 22 tot 48 procent tegenover 21 procent zonder | Lage zekerheid |
| Levendgeborenen | Onzeker of behandeling helpt | Zeer lage zekerheid |
| Microchirurgie versus andere technieken | Waarschijnlijk iets betere zwangerschapskansen en minder terugkeer | Redelijke zekerheid |
Lees die tweede rij nog even. Bij de uitkomst die er het meest toe doet, zeggen de auteurs eerlijk dat ze het niet weten.
Dat is geen reden om behandeling af te schrijven. Het is wel een reden om je niets te laten beloven, door niemand.
Welke bloedwaarden horen bij een varicocele?
Bloedonderzoek stelt een varicocele niet vast, dat doet een arts met zijn handen en een echo. Waar bloedwaarden wel iets toevoegen, is bij de vraag wat de gevolgen zijn voor je aanmaak. FSH, inhibine B, LH en testosteron vertellen samen of de fabriek nog draait.
De diagnose komt dus van de uroloog, en de context uit je bloed.
Sommige mannen kiezen ervoor die hormonale kant in beeld te brengen naast hun zaadanalyse, bijvoorbeeld met het IVF Partneronderzoek of het Hormonen Man panel. Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts.
Welke andere oorzaken er nog meer meespelen als het niet lukt, zetten we op een rij in onvruchtbaarheid bij mannen. Hoe je een zaadanalyse leest, staat in zaadanalyse waarden, en het complete verhaal begint bij mannelijke vruchtbaarheid.
Voel je een zwaar, zeurend gevoel dat erger wordt als je staat, maak dan gewoon een afspraak. Het onderzoek duurt vijf minuten en is een stuk minder ongemakkelijk dan maandenlang googelen.
Bronnen
- Persad E, et al. Surgical or radiological treatment for varicoceles in subfertile men. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2021. PMID 33890288.
- Alsaikhan B, et al. Epidemiology of varicocele. Asian Journal of Andrology. 2016. PMID 26763551.
- Clavijo RI, et al. Varicoceles: prevalence and pathogenesis in adult men. Fertility and Sterility. 2017. PMID 28865534.
- Thuisarts. Pijn in je balzak. thuisarts.nl
Elk bloedtestresultaat bij Caliber bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten altijd met je huisarts.
Auteur
