Je testikels wegen samen ongeveer 40 gram. In dat kleine beetje weefsel draaien twee compleet verschillende fabrieken, tegelijk, elke dag. De ene maakt je testosteron. De andere maakt ongeveer 1.000 zaadcellen per hartslag.
Dat vind ik het eigenlijke verhaal van dit orgaan. Niet dat het kwetsbaar is, maar dat het twee banen tegelijk doet en dat die twee onafhankelijk van elkaar kunnen haperen.
Dat verklaart iets wat mannen vaak verwarrend vinden. Je kunt een prima testosteronwaarde hebben en toch een tegenvallende zaadanalyse. Andersom kan ook.
Wat doen je testikels precies?
Je testikels hebben twee taken. Ze maken testosteron, het hormoon dat je spiermassa, je botten, je libido en je stemming mee stuurt. En ze maken zaadcellen. Twee verschillende celtypen doen dat werk, ze worden door verschillende hormonen aangestuurd, en ze kunnen los van elkaar minder goed gaan werken.
Die tweedeling is de kern van dit stuk.
De Leydigcellen liggen tussen de buisjes in en maken je testosteron. De Sertolicellen zitten in de buisjes zelf en zijn de kraamkamer voor je zaadcellen.
Samen zit er zo'n 500 meter aan opgerolde zaadbuisjes in je scrotum. Dat is de lengte van vijf voetbalvelden, opgevouwen in iets ter grootte van een pruim.
Hoe maken je testikels testosteron?
Je hersenen geven het startsein. De hypofyse stuurt LH je bloedbaan in, LH bereikt de Leydigcellen in je testikels, en die zetten cholesterol om in testosteron. Zodra je testosteron stijgt, remt dat de aanmaak van LH weer af. Een thermostaat, in feite.
Die terugkoppeling maakt LH zo bruikbaar om te meten.
Stel je twee mannen voor met precies dezelfde lage testosteronwaarde, zeg 9 nmol/l. Bij de eerste is LH hoog. Zijn hersenen schreeuwen dus, en de testikels reageren niet. Het probleem zit onderin.
Bij de tweede is LH juist laag. De testikels krijgen simpelweg geen opdracht, en het probleem zit bovenin, in de hypofyse.
Zelfde testosteronwaarde, totaal ander verhaal. Dat is waarom een losse testosteronuitslag zo weinig zegt, en waarom LH er standaard naast hoort.
Hoe maken je testikels sperma?
Sperma maken kost tijd. Een zaadcel doet er ongeveer 72 dagen over om vanaf de eerste deling volgroeid te raken, plus nog een paar weken rijping in je bijbal. Wat je vandaag in een zaadanalyse ziet, is dus een momentopname van iets wat drie maanden geleden begon.
Dat detail wordt bijna altijd overgeslagen, en het verandert hoe je een uitslag leest.
Had je tien weken geleden een fikse griep met koorts, dan kan dat in de uitslag van vandaag nog zichtbaar zijn. Ging je vorige maand stoppen met roken, dan is dat er nog niet in terug te zien.
De Sertolicellen doen dit werk, aangestuurd door FSH. Diezelfde Sertolicellen maken ook inhibine B, een stofje dat je in je bloed kunt meten. Hoe actiever de spermaproductie, hoe meer inhibine B er doorgaans circuleert.
De WHO publiceerde in 2021 de zesde editie van haar laboratoriumhandleiding, met onder meer een ondergrens van 16 miljoen zaadcellen per milliliter, 30 procent progressieve beweeglijkheid en 4 procent normaal gevormde cellen.
Let op wat die getallen zijn. Het zijn vijfde percentielen van mannen die kinderen kregen, geen scheidslijn tussen vruchtbaar en onvruchtbaar. Onder de grens zitten betekent niet dat het niet gaat lukken.
Waarom hangen je testikels buiten je lichaam?
Omdat spermaproductie het koeler wil hebben dan de rest van je lijf. Je scrotum houdt je testikels een paar graden onder je kerntemperatuur, en het regelt dat actief: bij kou trekt het strak, bij warmte hangt het los. Bij structureel hogere temperaturen kan de aanmaak van zaadcellen minder goed verlopen.
Het mechanisme is stevig onderbouwd. De praktische adviezen die eruit worden afgeleid, veel minder.
Een studie uit 2005 liet 29 mannen met een laptop op schoot zitten en mat een stijging van de scrotale temperatuur van rond de 2,8 graden (PMID 15591087). Alleen: die studie mat temperatuur, geen zaadcellen.
Dat verschil wordt online voortdurend platgeslagen tot "laptops maken je onvruchtbaar". Dat staat er niet.
Voor strakke onderbroeken geldt iets vergelijkbaars. Onderzoek bij mannen in een vruchtbaarheidskliniek vond dat boxershortdragers gemiddeld een hogere zaadcelconcentratie hadden (PMID 30102388), maar dat is een dwarsdoorsnede in een selecte groep, en de auteurs noemen de literatuur hierover zelf inconsistent.
Mijn lezing: warmte doet aantoonbaar iets met het proces, en het effect is grotendeels omkeerbaar. Of jouw onderbroek het verschil maakt, weet niemand.
Welke bloedwaarden zeggen iets over je testikels?
Vier waarden vertellen samen het meeste, en ze splitsen netjes op langs die twee fabrieken. LH en testosteron gaan over de hormoonkant, FSH en inhibine B over de spermakant. Pas als je ze naast elkaar legt, wordt zichtbaar of het probleem in de testikel zelf zit of in de aansturing vanuit je hersenen.
Hieronder zie je welke waarde over welke fabriek rapporteert.
| Waarde | Welke fabriek | Wat een afwijking kan betekenen |
|---|---|---|
| Testosteron totaal | Leydigcellen (hormoon) | De opbrengst van de hormoonfabriek, sterk afhankelijk van het tijdstip van prikken |
| LH | Aansturing vanuit de hypofyse | Hoog bij een testikel die niet reageert, laag bij een hersenen-signaal dat uitblijft |
| FSH | Aansturing van de Sertolicellen | Stijgt vaak als de spermaproductie tegenvalt |
| Inhibine B | Sertolicellen (sperma) | Hangt samen met de zaadcelproductie, meestal in dezelfde richting |
| SHBG | Transport in je bloed | Bindt testosteron, waardoor je totale waarde normaal kan ogen terwijl je vrije waarde laag is |
Inhibine B en FSH zijn elkaars spiegelbeeld. In een Deens onderzoek onder 349 mannen hing inhibine B positief samen met de zaadcelconcentratie, terwijl FSH juist negatief meebewoog (PMID 9398713).
Dat is precies wat je zou verwachten van een thermostaat die niet genoeg terugkoppeling krijgt.
Wil je die hormoonwaarden samen in beeld, dan kijkt het Hormonen Man panel daarnaar. Voor het testosteronverhaal apart hebben we het Testosteron panel.
Wat kan er misgaan met je testikels?
Grofweg vier dingen. Er kan iets ontstoken raken, er kan iets draaien, er kan iets in groeien, of er kan iets in de bloedvaten mislopen. Sommige daarvan doen pijn, andere juist niet, en dat verschil zegt weinig over hoe ernstig het is.
Dat laatste is de valkuil. Pijn voelt alarmerend en een pijnloos knobbeltje voelt onschuldig, terwijl het vaak precies andersom ligt.
Plotselinge, heftige pijn is de enige echte spoedsituatie. Volgens Thuisarts bel je bij opeens heftige pijn in je balzak direct je huisarts of de spoedpost. Welke pijn welke haast heeft, zetten we op een rij in ons stuk over pijn aan je teelbal.
Een pijnloos knobbeltje hoort altijd bij de huisarts, ook al voelt het nergens naar. Wat zo'n knobbeltje kan zijn, en wat een bloedtest daar wel en niet over zegt, lees je in zaadbalkanker symptomen.
Loopt er in de aders boven je testikel iets mis, dan heet dat een varicocele. Die kan je spermakwaliteit beinvloeden en wordt behandeld door een uroloog. Meer daarover in varicocele en je vruchtbaarheid.
En wil je het grotere plaatje van hoe dit alles samenhangt met kinderen krijgen, begin dan bij onze gids over mannelijke vruchtbaarheid.
Voel je iets veranderen aan een testikel, in vorm, gewicht of gevoel, ga dan langs je huisarts. Die kan met zijn handen en zo nodig een echo in een paar minuten uitsluiten wat jij thuis niet kunt uitsluiten.
Bronnen
- Jensen TK, et al. Inhibin B as a serum marker of spermatogenesis: correlation to differences in sperm concentration and follicle-stimulating hormone levels. J Clin Endocrinol Metab. 1997. PMID 9398713.
- Boitrelle F, et al. The Sixth Edition of the WHO Manual for Human Semen Analysis: A Critical Review and SWOT Analysis. Life (Basel). 2021. PMID 34947899.
- Sheynkin Y, et al. Increase in scrotal temperature in laptop computer users. Human Reproduction. 2005. PMID 15591087.
- Minguez-Alarcon L, et al. Type of underwear worn and markers of testicular function among men attending a fertility center. Human Reproduction. 2018. PMID 30102388.
- Durairajanayagam D, et al. Causes, effects and molecular mechanisms of testicular heat stress. Reproductive BioMedicine Online. 2015. PMID 25456164.
- Thuisarts. Pijn in je balzak. thuisarts.nl
Elk bloedtestresultaat bij Caliber bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten altijd met je huisarts.
Auteur
