Bij stellen die niet zwanger worden, speelt de man in ongeveer de helft van de gevallen een rol. Dat staat zo in een overzicht in The Lancet uit 2021 (PMID 33308486). Wereldwijd gaat het om 8 tot 12 procent van de stellen.
Toch begint het onderzoek nog vaak bij de vrouw. Ik vind dat een merkwaardige gewoonte, want de man laten nakijken is verreweg het simpelste en minst belastende deel van het hele traject.
Er is nog iets wat mannen zelden horen. Je merkt hier vrijwel nooit iets van.
Wat zijn de oorzaken van onvruchtbaarheid bij mannen?
Het loopt bijna altijd mis op een van drie plekken. Er worden te weinig of te slecht bewegende zaadcellen aangemaakt, ze kunnen er niet uit door een verstopping of blokkade, of de hormonale aansturing vanuit je hersenen klopt niet. Bij een aanzienlijk deel van de mannen wordt na alle onderzoek geen duidelijke oorzaak gevonden.
Die drie plekken zijn een handig kapstokje, want ze corresponderen met wat je kunt meten.
| Waar het misgaat | Voorbeelden | Wat je er vaak bij ziet |
|---|---|---|
| De aanmaak in de testikel | Varicocele, doorgemaakte ontsteking, chemotherapie, aangeboren aanleg, niet-ingedaalde testikel in je jeugd | FSH kan stijgen, inhibine B kan dalen |
| Het transport naar buiten | Verstopping van de zaadleider, gevolgen van een soa, na sterilisatie | Hormonen kunnen volledig normaal zijn |
| De aansturing vanuit je hersenen | Te weinig LH en FSH, een verhoogd prolactine, gebruik van anabolen of testosteron | LH en FSH laag, testosteron vaak ook |
| Geen aanwijsbare oorzaak | Alles ziet er normaal uit, de zaadanalyse niet | Komt vaker voor dan mannen denken |
Die derde rij verdient een waarschuwing die je zelden op een gymfloor hoort. Testosteron van buitenaf, of dat nu een kuur is of voorgeschreven therapie, zet je eigen aanmaak stil.
Je hersenen zien genoeg testosteron en stoppen met LH en FSH sturen. Zonder dat signaal valt de spermaproductie in de testikel terug, soms tot vrijwel nul.
Dat is voor veel mannen een pijnlijke verrassing, precies op het moment dat een kinderwens actueel wordt.
Kun je onvruchtbaarheid bij mannen merken?
Meestal niet. Er zijn zelden klachten: je erecties zijn normaal, je zin in seks is normaal, je zaadlozing ziet er normaal uit, en de hoeveelheid vocht zegt niets over het aantal zaadcellen erin. Bij de meeste mannen is een tegenvallende zaadanalyse de eerste en enige aanwijzing.
Sperma zit vol met vocht uit je prostaat en zaadblaasjes. De zaadcellen zelf zijn microscopisch, en met het blote oog zie je hun aantal niet.
Daar rust dus geen enkele conclusie op.
Er zijn uitzonderingen. Een zwaar gevoel of een bundel aders boven je testikel kan wijzen op een varicocele. Een doorgemaakte bijbalontsteking kan littekens achterlaten in de afvoerbuis.
Maar als vuistregel: geen klachten betekent hier niets. Dat is precies waarom mannen zichzelf zo makkelijk buiten het onderzoek plaatsen.
Welke hormonen spelen een rol bij vruchtbaarheid?
Vier waarden vertellen samen het meeste. FSH en inhibine B gaan over de spermaproductie, LH en testosteron over de hormoonkant. Een verhoogd prolactine kan de aansturing verstoren.
FSH en inhibine B bewegen tegen elkaar in, en dat is precies wat ze bruikbaar maakt.
In een Deens onderzoek onder 349 mannen hing inhibine B positief samen met de zaadcelconcentratie, terwijl FSH juist negatief meebewoog (PMID 9398713). Mannen met een laag inhibine B en tegelijk een hoog FSH hadden vrijwel altijd een lage zaadcelconcentratie.
Stel je twee mannen voor met dezelfde tegenvallende zaadanalyse. Bij de eerste is FSH hoog en inhibine B laag: de testikel krijgt de opdracht wel, maar levert niet.
Bij de tweede zijn FSH en LH juist allebei laag: er komt gewoon geen opdracht binnen. Dezelfde uitslag, een compleet ander verhaal, en een compleet ander gesprek bij de arts.
Hoe die twee fabrieken in je testikel werken, leggen we uit in testikels: hoe ze werken.
Wat doet leefstijl met je vruchtbaarheid?
Minder dan de supplementenindustrie belooft, en meer dan nul. Roken, fors alcoholgebruik, flink overgewicht en anabolengebruik worden in onderzoek in verband gebracht met een minder gunstige zaadkwaliteit. Hoeveel winst je met veranderen boekt, verschilt sterk per man en is zelden goed te voorspellen.
Bij warmte is het onderscheid tussen mechanisme en advies belangrijk.
Dat spermaproductie een paar graden onder je kerntemperatuur wil draaien, is stevig onderbouwd, en het effect van hitte is grotendeels omkeerbaar (PMID 25456164). Dat jouw laptop of onderbroek daadwerkelijk het verschil maakt, is veel dunner onderbouwd.
Een studie mat bij laptopgebruikers een stijging van de scrotale temperatuur van rond de 2,8 graden (PMID 15591087), maar mat helemaal geen zaadcellen.
Nog iets om te onthouden: een zaadcel doet er ongeveer 72 dagen over om te rijpen. Wat je vandaag verandert, zie je dus op zijn vroegst over drie maanden terug in een uitslag.
Wie zes weken later opnieuw laat prikken en teleurgesteld is, meet gewoon te vroeg.
Welk onderzoek kun je als man laten doen?
De zaadanalyse is de basis, en hormonen vullen dat aan. Een zaadanalyse kijkt naar het aantal, de beweeglijkheid en de vorm van je zaadcellen. De WHO hanteert sinds 2021 ondergrenzen van onder meer 16 miljoen zaadcellen per milliliter en 30 procent progressieve beweeglijkheid.
Die grenzen zijn vijfde percentielen van mannen die kinderen kregen, en dus geen scheidslijn tussen wel en niet vruchtbaar.
Onder de grens zitten betekent dat de kans lager ligt, niet dat het uitgesloten is. Erboven zitten is evenmin een garantie.
Hoe je zo'n uitslag precies leest, staat in ons stuk over zaadanalyse waarden. Welke stappen je samen met je huisarts kunt zetten als het niet lukt, beschrijven we in zwanger worden lukt niet.
Sommige mannen kiezen ervoor de hormonale kant alvast in beeld te brengen. Het IVF Partneronderzoek en het Hormonen Man panel kijken naar die waarden.
Een bloedtest vervangt de zaadanalyse niet, en het volledige verhaal begint bij onze gids over mannelijke vruchtbaarheid. Bespreek je uitslagen met je huisarts, die kan je helpen bepalen of verdere stappen zinvol zijn.
Lukt het al een jaar niet, laat je dan gewoon meteen mee onderzoeken. Het kost je een potje en een buisje bloed, en het scheelt maanden.
Bronnen
- Agarwal A, et al. Male infertility. The Lancet. 2021. PMID 33308486.
- Jensen TK, et al. Inhibin B as a serum marker of spermatogenesis. J Clin Endocrinol Metab. 1997. PMID 9398713.
- Boitrelle F, et al. The Sixth Edition of the WHO Manual for Human Semen Analysis. Life (Basel). 2021. PMID 34947899.
- Durairajanayagam D, et al. Causes, effects and molecular mechanisms of testicular heat stress. Reproductive BioMedicine Online. 2015. PMID 25456164.
- Sheynkin Y, et al. Increase in scrotal temperature in laptop computer users. Human Reproduction. 2005. PMID 15591087.
- Thuisarts. Pijn in je balzak. thuisarts.nl
Elk bloedtestresultaat bij Caliber bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten altijd met je huisarts.
Auteur
Caliberhealth
Dr. Naimi, BIG-geregistreerde arts, ziet toe op de medische standaarden achter onze content en beoordelingen. Lees ons medisch beleid
