Na je 30e daalt je testosteron gemiddeld ongeveer 1 procent per jaar. Dat is normaal en gaat langzaam. Maar soms zakt het sneller of verder dan bij je leeftijd past.
Wat me in de praktijk opvalt: veel mannen zoeken meteen naar een pil of supplement. Terwijl de eerste vraag is waar de daling vandaan komt.
Grofweg zijn er twee routes. Het onderscheid tussen die twee bepaalt bijna alles wat daarna komt.
Primair of secundair hypogonadisme: wat is het verschil?
Laag testosteron heeft grofweg twee bronnen. Bij primair hypogonadisme werken de testes zelf minder goed, en je hersenen sturen harder bij: LH en FSH gaan omhoog. Bij secundair hypogonadisme geven hypofyse en hypothalamus juist minder signaal, en dan zijn LH en FSH laag of laag-normaal. Datzelfde getal kan zo twee verschillende dingen betekenen.
Daarom staat op een goede hormoontest niet alleen testosteron, maar ook LH en FSH. Die twee wijzen de richting aan.
In de grote EMAS-studie hingen klachten pas duidelijk samen met een testosteron onder ongeveer 11 nmol/l (Wu, 2010). Daarboven werd het verband snel zwakker.
Welke signalen bij laag testosteron horen, lees je in het overzicht laag testosteron bij mannen.
1. Leeftijd
Een veelvoorkomende oorzaak is simpelweg ouder worden. In de Baltimore Longitudinal Study of Aging daalde het testosteron van gezonde mannen geleidelijk mee met de leeftijd, los van ziekte (Harman, 2001).
Bij leeftijd is het beeld vaak gemengd. De testes en de aansturing vanuit de hersenen worden allebei iets minder, en de LH kan daarbij normaal of licht verhoogd zijn.
Mijn kanttekening: leeftijd verklaart een trage daling, geen plotselinge duik. Zak je op je 35e ver weg, dan zoek ik verder.
2. Overgewicht en buikvet
Vetweefsel is niet passief. Het bevat het enzym aromatase, dat testosteron omzet in oestrogeen. Meer buikvet kan zo je testosteron drukken (Kelly, 2015).
Het verband loopt twee kanten op. Laag testosteron maakt aankomen makkelijker, en meer vet kan het testosteron verder verlagen.
Neem een man van 45, BMI 31, met een testosteron van 9 nmol/l. Zijn LH is laag-normaal. Dat past bij een secundair beeld, waarin overgewicht meespeelt in de aansturing.
Zijn getal alleen zegt niets over de oorzaak. De LH ernaast doet dat wel. Dit is de oorzaak waar leefstijl vaak echt verschil kan maken, al is dat nooit gegarandeerd.
3. Chronische stress
Bij langdurige stress blijft je cortisol hoog. En cortisol kan testosteron rechtstreeks onderdrukken. In een klassiek experiment daalde het testosteron binnen enkele uren na een cortisolpiek (Cumming, 1983).
Ook via de hersenen remt stress de aansturing van de testes. Dat wijst opnieuw richting het secundaire beeld.
Hoe stress precies op je hormonen inwerkt, staat in cortisol en testosteron. Twijfel je tussen stress en laag testosteron, lees dan burn-out of laag testosteron.
4. Slechte of te weinig slaap
Je maakt een groot deel van je testosteron 's nachts aan, gekoppeld aan je slaap. Toen jonge mannen een week lang maar vijf uur sliepen, daalde hun testosteron overdag met 10 tot 15 procent (Leproult, 2011).
Dat is geen ziekte, maar wel een knop waar veel mannen ongemerkt structureel aan draaien.
Slaap wordt in dit rijtje vaak over het hoofd gezien.
5. Bepaalde medicatie
Sommige medicijnen kunnen testosteron verlagen. Opioïden (sterke pijnstillers) en corticosteroïden staan bekend om dit effect, en ook een enkel ander middel speelt soms mee.
Belangrijk: stop nooit zelf met voorgeschreven medicatie. Vermoed je dat een middel meespeelt, dan is dat een gesprek met je huisarts, geen beslissing die je alleen neemt.
6. Een onderliggende aandoening
Soms zit er een specifieke aandoening achter. Denk aan een probleem in de hypofyse of de testes zelf, aan hemochromatose (ijzerstapeling), of aan een traag werkende schildklier.
Deze oorzaken zijn minder vaak. Juist hier maakt het onderscheid tussen primair en secundair uit. Een hoge LH bij laag testosteron wijst naar de testes, een lage LH naar de hypofyse.
Dit is het soort situatie waarin je niet zelf moet puzzelen, maar je huisarts laat meekijken.
7. Tekorten en leefstijl
Leefstijl en voedingstekorten spelen ook mee. Veel alcohol, weinig beweging en een chronisch tekort aan bijvoorbeeld zink of vitamine D worden in verband gebracht met lager testosteron.
Let op het woord verband. Een tekort aanvullen is geen garantie voor meer testosteron. Alleen als er echt een tekort is, kan het iets uitmaken.
Overzicht: welke oorzaak wijst welke kant op
Dit overzicht koppelt elke oorzaak aan primair of secundair, en aan de bloedwaarde die richting geeft. Zie het als een denkhulp, niet als een diagnose.
| Oorzaak | Primair of secundair | Welke bloedwaarde wijst die kant op |
|---|---|---|
| Leeftijd | Vaak gemengd | Testosteron geleidelijk lager, LH normaal tot licht verhoogd |
| Overgewicht | Secundair | Testosteron verlaagd, LH laag-normaal, SHBG vaak laag |
| Chronische stress | Secundair | Testosteron verlaagd, LH laag-normaal |
| Slaaptekort | Secundair | Testosteron verlaagd, LH laag-normaal |
| Medicatie | Primair of secundair | Hangt af van het middel; LH geeft richting |
| Testes of hypofyse | Primair (testes) of secundair (hypofyse) | Hoge LH en FSH bij de testes, lage bij de hypofyse |
| Tekorten en leefstijl | Secundair | Testosteron verlaagd; zink, vitamine D en ferritine als context |
Wat kun je laten meten?
Er is geen bloedtest die dé oorzaak aanwijst. Wel geeft de combinatie van testosteron met LH en FSH richting: samen laten ze zien of het probleem in de testes zit of in de aansturing. Je huisarts kijkt vaak ook naar SHBG, en soms naar prolactine of ferritine.
De NHG geeft huisartsen een leidraad voor welke oorzaken bij deze klachten passen en welke waarden daarbij horen. Wat jij nodig hebt, bepaalt je huisarts samen met jou.
Losse pagina's over testosteron totaal, LH en FSH leggen uit wat elke waarde betekent.
Wil je die waarden samen in beeld, dan brengt het Hormonen Man panel je hormonale waarden bij elkaar. Bespreek de uitslag altijd met je huisarts; het getal is een startpunt, geen eindpunt.
Hoe je testosteron het beste meet, met een ochtendafname en de juiste extra waarden, staat in testosteron meten. Blijft het lang laag, dan bespreken we de gevolgen van langdurig laag testosteron apart.
Mijn advies blijft simpel. Jaag niet op één getal, maar bekijk de oorzaak en de context erbij. Voor de bredere achtergrond over mannenhormonen zie je hormonale gezondheid bij mannen.
Bronnen
- Harman SM, Metter EJ, Tobin JD, Pearson J, Blackman MR. Longitudinal effects of aging on serum total and free testosterone levels in healthy men. Baltimore Longitudinal Study of Aging. J Clin Endocrinol Metab. 2001;86(2):724-731. PMID 11158037.
- Kelly DM, Jones TH. Testosterone and obesity. Obes Rev. 2015;16(7):581-606. PMID 25982085.
- Cumming DC, Quigley ME, Yen SS. Acute suppression of circulating testosterone levels by cortisol in men. J Clin Endocrinol Metab. 1983;57(3):671-673. PMID 6348068.
- Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA. 2011;305(21):2173-2174. PMID 21632481.
- Wu FC, Tajar A, Beynon JM, et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men. N Engl J Med. 2010;363(2):123-135. PMID 20554979.
- Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). Leidraad voor oorzaken en bloedwaarden bij mannenklachten.
Disclaimer
Caliberhealth werkt met BIG-geregistreerde artsen die je bloedresultaten beoordelen. Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen medisch advies van je huisarts of specialist. Een bloedtest is een hulpmiddel, geen diagnose op zichzelf. Bij aanhoudende of ernstige klachten neem je contact op met je huisarts, of bel je bij spoed 112.
Auteur
