Het shirt zit ineens anders, en in de spiegel zie je iets wat je liever niet ziet. Borstvorming is voor veel mannen een gevoelig en eenzaam onderwerp, juist omdat ze er niet over praten. Toch is gynecomastie, de groei van echt borstklierweefsel, veel gewoner dan je denkt en in de meeste gevallen goedaardig en verklaarbaar.
Wat ik mannen vaak meegeef: het verschil tussen klierweefsel en simpelweg vet is cruciaal, want het bepaalt waar de oorzaak zit. Echt gynecomastie voel je vaak als een vast, soms gevoelig schijfje achter de tepel.
Gynecomastie of vetweefsel?
| Kenmerk | Echte gynecomastie (klierweefsel) | Pseudogynecomastie (vet) |
|---|---|---|
| Wat je voelt | Vast, rubberachtig schijfje achter de tepel | Zacht, gelijkmatig, geen vast knobbeltje |
| Gevoeligheid | Kan gevoelig of pijnlijk zijn | Meestal niet pijnlijk |
| Samenhang met gewicht | Niet altijd; ook bij slanke mannen | Neemt toe en af met gewicht |
| Hormonale rol | Vaak relatief hoog oestradiol | Vet kan oestrogeen verhogen, maar geen klierweefsel |
Wat veroorzaakt gynecomastie?
De verhouding tussen testosteron en oestrogeen bepaalt veel. Wordt oestradiol relatief te hoog ten opzichte van je testosteron, dan kan klierweefsel gaan groeien. Bij overgewicht zet vetweefsel via het enzym aromatase meer testosteron om in oestrogeen, wat de balans verder scheeftrekt. Ook de puberteit (waarbij het vaak vanzelf overgaat), bepaalde medicijnen, alcohol, anabole steroïden en soms een onderliggende aandoening kunnen meespelen.
Een veelgemaakte denkfout is dat anabole steroïden of "testosteronkuren" altijd juist méér mannelijke kenmerken geven. In de praktijk kan een overschot aan testosteron extra worden omgezet in oestrogeen, waardoor borstvorming juist toeneemt. Dat is precies waarom mannen die zelf met hormonen experimenteren vaker gynecomastie ontwikkelen. Het is een goede reden om niet op eigen houtje aan de slag te gaan en bij twijfel een arts te betrekken.
Op welke leeftijd komt het voor?
Gynecomastie kent een paar typische momenten. Bij pasgeborenen en in de puberteit is het meestal onschuldig en gaat het vaak vanzelf weer over, vaak binnen een tot twee jaar. Bij oudere mannen speelt de geleidelijke daling van testosteron en de toename van vetweefsel mee. Komt borstvorming nieuw op bij een verder gezonde volwassen man, dan is dat de situatie waarin het zinvol is om de hormoonbalans te laten beoordelen, zodat een arts kan inschatten of er meer aan de hand is.
Welke bloedwaarden zijn interessant?
Testosteron, oestradiol, SHBG en soms prolactine en LH geven samen een beeld. Een verhoogd prolactine kan bijvoorbeeld op een andere oorzaak wijzen, en de verhouding tussen testosteron en oestradiol zegt meer dan elk getal apart. Geen enkele waarde is op zichzelf bewijzend; je arts kijkt naar het geheel en naar je lichamelijk onderzoek. De Endocrine Society adviseert om bij nieuwe gynecomastie eerst een gerichte hormonale evaluatie te doen voordat aan behandeling wordt gedacht. Soms hoort daar ook een check van de lever- en nierfunctie en de schildklier bij, omdat die organen meespelen in de afbraak en de balans van je hormonen.
Welke opties zijn er?
Wat zinvol is, hangt sterk af van de oorzaak en hoe lang het al speelt. Is er een duidelijke aanleiding zoals overgewicht, alcohol of een bepaald medicijn, dan ligt daar vaak de eerste, meest logische stap. Verdwijnt gynecomastie uit de puberteit niet vanzelf, of houdt klierweefsel bij een volwassen man aan, dan zijn er medische en soms chirurgische opties, maar dat is iets om met een arts af te wegen. Belangrijk om te weten: vetweefsel en klierweefsel reageren anders. Afvallen helpt tegen de vetcomponent, maar echt klierweefsel verdwijnt daar niet altijd mee. Dat onderscheid bepaalt mede wat realistisch is.
De psychologische kant niet onderschatten
Borstvorming raakt voor veel mannen aan zelfbeeld en zelfvertrouwen. Mannen mijden het zwembad, houden hun shirt aan en zwijgen er jarenlang over. Dat is begrijpelijk, maar zonde, want juist door het bespreekbaar te maken kun je weten of er iets aan te doen is. Schaamte is geen reden om het te laten zitten. Een huisarts heeft dit vaker gezien dan je denkt en kan rustig met je doornemen wat er speelt en wat de opties zijn.
Wanneer ga je naar de huisarts?
Nieuwe, eenzijdige, pijnlijke of snel groeiende borstvorming is altijd een reden om naar de huisarts te gaan. De NHG benadrukt dat een eenzijdige, harde of vastzittende zwelling extra aandacht verdient, omdat zeldzamere oorzaken dan uitgesloten moeten worden. Bij twijfel geldt: laat het beoordelen in plaats van afwachten. Zie ook te veel oestrogeen bij mannen en de pijler hormonale gezondheid bij mannen.
Aan de slag
Het Hormonen Man panel brengt je testosteron, oestradiol en SHBG samen in beeld. Een bloedtest is een hulpmiddel, geen diagnose; bespreek je uitslag in overleg met je huisarts.
Auteur
Caliberhealth
Dr. Naimi, BIG-geregistreerde arts, ziet toe op de medische standaarden achter onze content en beoordelingen. Lees ons medisch beleid
