Twee keer per nacht. Soms drie. En de volgende dag ben je gesloopt.
Bijna elke man gaat er dan van uit dat het zijn prostaat is. Bij ongeveer de helft van de mannen klopt dat niet, en dat verschil kun je thuis uitzoeken.
Hoe vaak plassen in de nacht is normaal?
Eén keer per nacht is heel gewoon, en boven de zestig helemaal. Twee keer of vaker heet nocturie en gaat bijna altijd ten koste van je slaap. Er is geen streng afkappunt: de vraag die telt is niet hoe vaak, maar of het je nachtrust en je dag verpest.
Slaap je door tot je wekker gaat en sta je één keer op, dan hoef je hier niets mee.
Word je drie keer wakker en ben je moe, dan is dit het waard om uit te zoeken.
En hoe vaak plassen per dag is normaal?
Ongeveer zes tot acht keer in 24 uur, bij een normale vochtinname. Vaker kan prima verklaarbaar zijn (veel drinken, koffie, kou), maar duidelijk vaker met kleine beetjes wijst eerder op een geprikkelde of te volle blaas dan op dorst.
Belangrijk is het patroon, niet het getal. Kleine plasjes met veel aandrang is een ander verhaal dan grote plassen met een zwakke straal.
Is het je prostaat?
Soms, maar lang niet altijd. Een vergrote prostaat knijpt je plasbuis dicht, waardoor je blaas nooit helemaal leeg raakt. Dat restje vult sneller weer aan, dus je moet vaker. Bij die vorm hoort meestal ook overdag een zwakke straal en moeite met op gang komen.
Maar er bestaat een tweede, heel andere oorzaak. Je blaas is prima, alleen maakt je lichaam 's nachts simpelweg te veel urine aan.
Dat heet nachtelijke polyurie, en het is geen prostaatprobleem. Het is een productieprobleem.
Wat is nachtelijke polyurie, en hoe weet je of je het hebt?
Het betekent dat een onevenredig groot deel van je urine 's nachts wordt gemaakt. De vuistregel die urologen gebruiken: produceer je meer dan ongeveer een derde van je totale etmaalurine tijdens je slaapuren, dan zit het probleem in de productie en niet in je blaas of je prostaat. Je meet het met een plasdagboek.
Zo doe je dat, twee nachten lang. Meer heb je niet nodig.
- Pak een maatbeker en noteer bij élke plas het tijdstip en het volume in ml, ook overdag.
- Tel alles op wat je hebt geplast vanaf het moment dat je naar bed ging tot en met de eerste plas na het opstaan. Dat is je nachtvolume.
- Deel dat door je totale volume over 24 uur.
- Kom je boven de 33 procent, dan is nachtelijke polyurie waarschijnlijk.
Neem twee mannen die allebei 3 keer per nacht opstaan. De één plast 's nachts in totaal 300 ml en overdag 1800 ml. De ander plast 's nachts 900 ml van dezelfde 2100 ml.
De eerste maakt 14 procent van zijn urine 's nachts. Dat is een blaas die te snel aandrang geeft, en daar past een prostaatverhaal bij.
De tweede zit op 43 procent. Zijn blaas mankeert niets. Zijn lichaam maakt 's nachts simpelweg te veel urine, en een prostaatoperatie zou hem niets opleveren.
Ik vind dit het nuttigste huiswerk dat je kunt doen voordat je een spreekkamer binnenloopt. Twee nachten met een maatbeker onderscheiden twee totaal verschillende problemen die er van buitenaf identiek uitzien.
Neem die twee velletjes mee naar je huisarts. Je komt dan binnen met data in plaats van met een gevoel, en dat verandert het gesprek.
| Je patroon | Wat dat suggereert | Wat je ermee doet |
|---|---|---|
| 's Nachts eruit, overdag zwakke straal, nadruppelen, blaas niet leeg. | Blaasuitgang die dichtgeknepen wordt, passend bij een vergrote prostaat. | Scoor de IPSS in de prostaatgids. |
| Grote nachtelijke plassen, meer dan een derde van je etmaalvolume. | Nachtelijke polyurie. Een productieprobleem, niet je prostaat. | Plasdagboek mee naar de huisarts. |
| Snurken, adempauzes, overdag doodmoe, hoge bloeddruk. | Mogelijk slaapapneu, dat de nachtelijke urineproductie opjaagt. | Bespreek de slaapklachten, niet alleen de blaas. |
| Veel dorst, veel plassen, gewichtsverlies, moe. | Mogelijk een ontregelde bloedsuiker. | Laat glucose en HbA1c meten. |
| Dikke enkels, kortademig bij inspanning, plat liggen gaat slecht. | Vocht dat overdag in je benen zit en 's nachts terugstroomt. | Zelfde week naar de huisarts. |
| Plaspillen (diuretica) die je 's middags of 's avonds inneemt. | Het innametijdstip, niet je blaas. | Vraag je huisarts of apotheek naar het tijdstip. |
Wat kan het nog meer zijn?
Slaapapneu is de meest gemiste verdachte. Bij een adempauze schiet de druk in je borstkas omhoog, je hart reageert met een hormoon dat je nieren aanzet tot plassen, en je wordt wakker met een volle blaas. Je denkt dat je wakker werd omdat je moest plassen. Vaak was het andersom.
In een onderzoek bij mensen met nachtelijk plassen bleek 65 procent slaapapneu te hebben, en juist de groep met matige tot ernstige apneu produceerde 's nachts significant meer urine (Chasens, 2002).
Snurk je zwaar, val je overdag in slaap, en heb je een hoge bloeddruk die maar niet zakt? Vertel dat er dan bij.
Ook een hoge bloeddruk en hartfalen horen op dit lijstje, net als een ontregelde bloedsuiker: vaak plassen is daarvan een klassiek symptoom. Zie bloedsuiker bij mannen.
Wat zegt bloedonderzoek hierover?
Het pakt de verdachten die je thuis niet kunt zien. Nachtelijk plassen zelf meet je met een plasdagboek, niet in je bloed. Maar de belangrijkste alternatieve verklaringen zijn wél zichtbaar, en dat scheelt je een verkeerde route.
- Glucose en HbA1c: een hoge bloedsuiker trekt water mee en laat je meer plassen.
- Kreatinine en eGFR: hoe houden je nieren het onder een langdurige obstructie? Zie kreatinine en eGFR.
- PSA: hoort bij het prostaatverhaal, maar zegt niets over je nachtelijke productie.
- TSH: een ontregelde schildklier kan je slaap en je energie ondermijnen.
De prostaatgezondheid check meet die waarden in één afname. Bespreek een afwijkende uitslag met je huisarts, die kan bepalen of verdere stappen nodig zijn.
Wat kun je zelf proberen?
Verschuif je vocht naar de voorkant van de dag. Drink gewoon genoeg, maar minder in de laatste twee tot drie uur voor het slapen. Alcohol en cafeïne 's avonds zijn dubbel vervelend: ze prikkelen je blaas én verhogen je urineproductie.
Heb je dikke enkels aan het eind van de dag, dan helpt het bij sommige mannen om 's middags een half uur met de benen omhoog te liggen. Dat vocht loopt dan al vóór je bedtijd weg in plaats van om drie uur 's nachts.
En het supplement waar iedereen naar vraagt: zaagpalm helpt hier niet. Cochrane vond bij 369 mannen geen betekenisvolle afname van nachtelijk plassen ten opzichte van placebo (Tacklind, 2012).
Ik zou dat geld in een maatbeker steken.
Wanneer ga je naar de huisarts?
Bij bloed in je urine, bij koorts, en als je helemaal niet meer kunt plassen: dezelfde dag. Verder geldt: word je meer dan twee keer per nacht wakker en ben je overdag moe, dan verdient het gewoon een afspraak. Nachtrust is geen luxe.
Neem je plasdagboek van twee nachten mee, plus je IPSS-score. Dat is meer voorwerk dan de meeste mensen doen en het levert je een veel scherper consult op.
Zoek je verder: prostaatklachten en rugpijn gaat over de pijn die níet bij je prostaat hoort, en vergrote prostaat en erectieproblemen over het verband dat mannen zelden uit zichzelf noemen. Slaap je slecht om andere redenen, dan is moe ondanks genoeg slaap een beter startpunt.
Bronnen
- Chasens ER, Umlauf MG, Pillion DJ, Wells JA. Nocturnal polyuria in type 2 diabetes: a symptom of obstructive sleep apnea. Diabetes Educ. 2002;28(3):424-434. PMID 12068651.
- Tacklind J, MacDonald R, Rutks I, Stanke JU, Wilt TJ. Serenoa repens for benign prostatic hyperplasia. Cochrane Database Syst Rev. 2012;12:CD001423. PMID 23235581.
- Barry MJ, Fowler FJ Jr, O'Leary MP, et al. The American Urological Association symptom index for benign prostatic hyperplasia. J Urol. 1992;148(5):1549-1557. PMID 1279218.
- Berry SJ, Coffey DS, Walsh PC, Ewing LL. The development of human benign prostatic hyperplasia with age. J Urol. 1984;132(3):474-479. PMID 6206240.
- NHG. NHG-Standaard Mictieklachten bij mannen. richtlijnen.nhg.org
- Thuisarts.nl. Plasklachten bij mannen. thuisarts.nl
Elk bloedtestresultaat bij Caliber bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten altijd met je huisarts.
Auteur
